Protazy, ostatni na Litwie Woźny Trybunału:
Odmyka klamkę - pusto jak w zaklętym gmachu;
Dobywa pozew, czyta głośno oświadczenie.
(Adam Mickiewicz "Pan Tadeusz", księga VI, Zaścianek).

Woźny (łac. ministerialis) – pracownik sądowy (w Polsce; na Litwie i Ukrainie do końca XIX w.).

Gdy upoważnienia woźnego, rozciągały się na teren całego województwa, wówczas był on nazywany potocznie generałem - od (łac. ministerialis generalis montium).

Również w szkolnictwie, zwany także "pedel" - (niem. pedell i łac. bedellus)^[1], oraz jako pracownik teatralny średniego szczebla odpowiedzialny za aspekt techniczny funkcjonowania placówki. Zadaniem woźnego sądowego, było: rozwożenie i dostarczanie do wskazanej osoby korespondencji sądowej np. pozwów, a w okresie I Rzeczypospolitej również ogłaszanie wyroków sądowych i intromisji. Woźny w szkołach i wyższych uczelniach, dbał o przestrzeganie i zachowanie porządku gospodarczego i organizacyjnego na ich terenie.

[edytuj] Historia urzędu woźnego

Z określeniem woźny, dla urzędnika ziemskiego, odpowiedzialnego za ogłaszanie dekretów sądowych i wręczanie pozwów, spotykamy się już w dokumentach z XIII wieku. Zgodnie ze Statutem Kazimierza Wielkiego z 1347 roku, jedynie wojewodowie, jako przewodniczący sądownictwu ziemskiemu, mogli mianować woźnych^[2]

[edytuj] Woźny w literaturze pięknej

Wspaniały portret woźnego, jako przedstawiciela drobnej szlachty litewskiej, ukazany został przez Adama Mickiewicza w poemacie Pan Tadeusz. W przypisach do dzieła, możemy zapoznać się również z definicją urzędu woźnego napisaną przez autora poematu:^[3]

Woźny albo jenerał, wybrany uchwałą trybunalską lub sądową ze szlachty osiadłéj, roznosił pozwy, ogłaszał intromissye, robił wizye, przywoływał aktoraty etc. Pospolicie drobna szlachta urząd ten sprawowała.

W dzisiejszych czasach w Polsce wiele szkół i wszystkie sądy zrezygnowały z utrzymywania etatu woźnego.

[edytuj] Znani woźni fikcyjni

• Argus Filch - woźny w Hogwarcie
• Protazy - ostatni na Litwie Woźny Trybunału , jeden z bohaterów "Pana Tadeusza" Adama Mickiewicza
• Woźny (teatralny) Turecki - jedna z postaci charakterystycznych kabaretu telewizyjnego Olgi Lipińskiej "Kurtyna w górę" grana przez Janusza Gajosa
• Pan Józef - woźny szkolny, jeden z bohaterów serialu telewizyjnego "Gruby" (w reżyserii Wojciecha Fiwka) grany przez Stanisława Milskiego

[edytuj] Bibliografia

• Tadeusz Łepkowski, Mały słownik historii Polski, Wiedza Powszechna, 1961, s. 263.
• Słownik języka polskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, 1992, s. 752.
• Т. І. Доўнар, Гісторыя дзяржавы і права Беларусі, Мн.: Амалфея, (biał. T. I. Dounar, Historia państwa i prawa Białorusi, Mińsk, Amalfieja, 2007, cał. 400 s., ISBN 978-985-441-621-2, s. 110)

Przypisy

[edytuj] Zobacz też

• sejmiki ziemskie
• sąd szlachecki