Unia hadziacka – Wikipedia, wolna encyklopedia
Unia hadziacka – zawarta 16 września 1658 roku w Hadziaczu umowa między Rzecząpospolitą Obojga Narodów a Kozackim Wojskiem Zaporoskim, reprezentowanym przez hetmana kozackiego Iwana Wyhowskiego.
Przewidywała przekształcenie Rzeczypospolitej Obojga Narodów w unię trzech równorzędnych podmiotów prawnych (państw): Korony, Wielkiego Księstwa Litewskiego i Księstwa Ruskiego utworzonego z województw kijowskiego, bracławskiego i czernihowskiego (wcześniej stanowiących od unii lubelskiej (1569) część Korony). Konsekwencją unii było traktatowe ustanowienie odrębnych urzędów dla Rusi (stworzono funkcje marszałka ruskiego, obok marszałka koronnego i litewskiego, hetmana ruskiego, kanclerza ruskiego i inne stanowiska analogiczne do istniejących w pozostałych dwóch członach federacji), dopuszczenie posłów ruskich do Sejmu, a biskupów prawosławnych do Senatu. Państwo to miało posiadać własne wojsko, własny skarb, własne ministerstwa i urzędy, pod zwierzchnictwem hetmana z własnego wyboru. Szlachta wszystkich trzech państw miała wybierać wspólnie króla i wysyłać posłów na sejm walny. Unia brzeska miała zostać wykluczona na terenie Księstwa Ruskiego, wyższe duchowieństwo prawosławne otrzymało uprawnienia równające je z łacińskim, m.in. prawo zasiadania w polskim Senacie, zastrzeżono że tylko prawosławny może sprawować w tym państwie urząd publiczny, tym sposobem prawosławie otrzymało w Księstwie uprzywilejowane stanowisko. Tysiąc Kozaków (starszyzny kozackiej) otrzymało nadanie praw szlacheckich jednorazowo, a stu Kozaków (z każdego pułku kozackiego) zatwierdzonych przez hetmana miało z rąk króla otrzymywać szlachectwo corocznie. Postanowienia unii obejmowały również przyjęcie do etatowego rejestru kozackiego 30 tysięcy Kozaków, a także powrót szlachty (polskiej i ruskiej) do jej majątków na Ukrainie Naddnieprzańskiej.
Unia hadziacka stanowiła prawnomiędzynarodowe przekreślenie ugody perejasławskiej (zawartej pomiędzy Radą Kozacką i Bohdanem Chmielnickim a Wasylem Buturlinem występującym jako pełnomocnik cara Rosji), na mocy której Ukraina została poddana jurysdykcji Rosji.
Unię hadziacką zatwierdził Sejm Rzeczypospolitej i zaprzysiągł (ratyfikował) król Jan II Kazimierz Waza. W konsekwencji unii wojsko kozackie przeszło na stronę Rzeczypospolitej i 8 lipca 1659 roku pokonało pod buławą Iwana Wyhowskiego próbującą interweniować zbrojnie na Ukrainie Naddnieprzańskiej armię moskiewską w bitwie pod Konotopem.
Dostarczono w ten sposób tworzącej się świadomości ruskiej własnej państwowości. Przy czym posiadała ona wówczas wszystkie warstwy, potrzebne do wytworzenia narodowości pełnej: wielkich panów, właścicieli najrozleglejszych w całej Europie latyfundiów, średnich właścicieli wsi, wielki lud rolny, warstwę kupiecką i wreszcie teraz z Kozaków miała powstać szlachta – średnia warstwa narodu ruskiego. Mimo tych wszystkich przymiotów, narodowość ruska stała się fikcją. Złożył się na to wiele przyczyn, m.in. wszechobecny analfabetyzm – jednostki obdarzone pewnym rozpędem kulturalnym należały do wyjątków, to spowodowało, że Księstwo Ruskie pozostawione własnym rządom zaogniło się wszechobecną anarchią, rozpoczęły się wojny wewnętrzne pomiędzy Kozakami o to kto ma być hetmanem i trwały one aż do roku 1680. Przez cały ten czas poddawał się jeden hetman (czasem bywało ich jednocześnie nawet kilku) Polsce, drugi Moskwie, a jeszcze inny Turcji. Wszystko to spowodowało, zdaniem Feliksa Konecznego, że Kozaczyzna utraciła wszelką wartość wytwarzającej się narodowości ruskiej i nigdy już Kozacy poczucia narodowego w przyszłości nie nabyli[1].
Przeciwdziałanie Rosji (doprowadzenie do buntu miejscowego chłopstwa ruskiego tzw. czerni, w którym zginął Jerzy Niemirycz (kanclerz ruski) i został obalony hetmanat Iwana Wyhowskiego na rzecz marionetkowego Jerzego Chmielnickiego) sprawiło, iż unia hadziacka ostatecznie nie weszła w pełni w życie[2]. Po śmierci Niemirycza postulat Księstwa Ruskiego nie został z inicjatywy żadnej ze stron ponowiony (p. ugoda cudnowska 1660).
Przypisy
- ↑ Feliks Koneczny "Polskie Logos a Ethos", Poznań-Warszawa 1921
- ↑ Pomimo obowiązywania części jej postanowień w latach 1658–1659
[edytuj] Bibliografia
- Piotr Kroll, Od ugody hadziackiej do Cudnowa. Kozaczyzna między Rzecząpospolitą a Moskwą w latach 1658–1660, Warszawa 2008, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, ISBN 978-83-235-0496-2;
- Janusz Tazbir, Jak Polska Ukrainę straciła w Polityka 4 listopada 2009;
- Kurier Galicyjski – Artykuły o ugodzie hadziackiej w numerze specjalnym 2010
