Stanisław Kostka Potocki
Anton Graff, Portret Stanisława Kostki Potockiego (1785) Muzeum Pałac w Wilanowie
Pilawa
Data urodzenia	listopad 1755
Miejsce urodzenia	Lublin
Data śmierci	14 września 1821
Miejsce śmierci	Wilanów
Rodzina	Potoccy
Rodzice	Eustachy Potocki Marianna Kątska
Małżeństwo	Aleksandra Lubomirska
Dzieci	Aleksander Stanisław Potocki
Odznaczenia
Multimedia w Wikimedia Commons

Stanisław Kostka Potocki herbu Pilawa (ur. w listopadzie 1755 r. w Lublinie – zm. 14 września 1821 w Wilanowie) – polski polityk, generał major artylerii koronnej w latach 1790-1792, generał artylerii koronnej w 1792 roku^[1],poseł, członek Stronnictwa Patriotycznego na Sejmie Czteroletnim, działacz oświatowy, wolnomularz, prezes Rady Stanu i Rady Ministrów Księstwa Warszawskiego, prezes Senatu Królestwa Polskiego w latach 1818-1821, głośny mówca i krytyk.

Pochodził z rodziny szlacheckiej pieczętującej się herbem Pilawa. Był synem Eustachego i Marianny Kątskiej, herbu Brochwicz, bratem Ignacego Potockiego. Po utracie rodziców w 1768 r. dostał się pod opiekę ciotki Katarzyny Kossakowskej.

Ukończył Collegium Nobilium, w którym podjął naukę w 1762 r. W 1774 r. rozpoczął studia i zwiedzanie Włoch. Małżeństwo w 1776 r. z Aleksandrą z Lubomirskich pozwoliło mu na związanie się z Familią. W 1777 został kawalerem Orderu Świętego Stanisława^[2]., a działalność polityczną rozpoczął w 1778 r. jako poseł z województwa lubelskiego. W latach 1779-1780 przebywał we Włoszech i w Szwajcarii.

Podstoli wielki koronny w latach 1781-1784. W 1781 odznaczony Orderem Orła Białego. Od 1782 był posłem na sejmy z województwa lubelskiego, odznaczającym się jako krasomówca. W 1782 r. odbył pierwszą zagraniczną misję polityczną prezentując w Wiedniu papieżowi sprawę biskupa Kajetana Sołtyka z punktu widzenia opozycji. Od 1782 r. był członkiem Rady Nieustającej, z której działalności złożył sprawozdanie na sejmie grodzieńskim 1784 r. Od 1780 r. był jednym z pierwszych i najgorliwszych wolnomularzy polskich (w 1812 roku został wielkim mistrzem Wielkiego Wschodu Narodowego Polski). W roku 1784 wygłosił w loży pierwsze swoje pozasejmowe przemówienie, będące zarazem pierwszym jego występem literackim. 3 czerwca 1784 otrzymał w Galicji austriacki tytuł hrabiowski. Po niechlubnym udziale w aferze Dogrumowej w 1785 r. wyjechał ponownie do Włoch, wracając do kraju na sejm 1786 r. W 1787 r. przebywa w Paryżu i w Anglii. W 1788 aktywnie wiąże się z opozycją zostając posłem na Sejm Czteroletni z województwa lubelskiego, odgrywając na nim ważną rolę obok swego brata Ignacego. W 1789 r. skutecznie dążył do zniesienia Rady Nieustającej i wielokrotnie zabierał głos w sprawach dotyczących zabezpieczenia finansowego wojska, negocjował także w imieniu króla ze stronnictwem hetmańskim. W styczniu 1790 r. otrzymał patent na generała-majora artylerii koronnej. W 1791 wziął czynny i znaczący udział w wydarzeniach, które doprowadziły do uchwalenia Konstytucji 3 Maja, której był jednym z sygnatariuszy.^[3]29 kwietnia 1791 roku przyjął obywatelstwo miejskie na Ratuszu Miasta Warszawy. ^[4]Był także jednym z założycieli, członkiem Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji Rządowej, przyjął prawo miejskie^[5]. Już w maju 1791 r. posłował w imieniu króla do Elektoratu Saksonii i Prus, a w ciągu tego roku i na początku roku 1792 bezskutecznie negocjował ze Szczęsnym Potockim. W maju 1792 wszedł do Rady Wojennej przy królu, biorąc jako jego delegat czynny udział w wojnie polsko-rosyjskiej. Na polu bitwy nie miał jednak sukcesów, przyczyniając się do klęski pod Mirem. Wobec nieudolnego dowodzenia (na artylerii w ogóle się nie znał), faktyczne dowództwo z jego rąk przejął major Jan Kanty Gembarzewski. Po przystąpieniu króla do konfederacji targowickiej wyemigrował do Saksonii, gdzie pozostał także w czasie powstania 1794 r. aż do czasu wydalenia z niej w lipcu 1794 r., co umożliwiło aresztowanie go i więzienie przez władze austriackie. Po uwolnieniu wyjechał do Włoch, wracając do rodzinnych dóbr kurowskich w 1797 r. Osiadł w Wilanowie, który na własność otrzymała w 1799 r. jego żona Aleksandra od matki Izabeli Lubomirskiej, poświęcając się przywróceniu świetności pałacowi wilanowskiemu jako mauzoleum chwały króla Jana III i gromadzeniu w niej kolekcji sztuki i starożytności, która została udostępniona publiczności w 1805 r. Od r. 1800 jeden z najczynniejszych członków warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, w którym przewodniczył Wydziałowi Nauk; stał się wtedy powagą rozstrzygającą w sprawach literackich, ale sam pisał stylem zawiłym i nie bez błędów. W styczniu 1807 r. wszedł do Komisji Rządzącej w lutym tego roku obejmując stanowisko Prezesa Izby Edukacyjnej i utrzymując je w Komisji Rządzącej Księstwa Warszawskiego, od 1810 r. jako dyrektor Edukacji Narodowej. W 1808 r. wraz z Ksawerym Działyńskim i Piotrem Bielińskim brał udział w negocjacjach, które doprowadziły do konwencji obejmującej tzw. sumy bajońskie. Wiosną 1809 r. został prezesem Rady Stanu i Rady Ministrów przechodząc zwycięsko trudną próbę kierowania tymi ciałami w czasie wojny 1809 r., pozostając pod presją dyrektyw francuskich i opozycji jakobińskiej. W 1812 roku przystąpił do Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego. ^[6] W 1812 roku spowodował mianowanie swego syna Aleksandra członkiem tymczasowego rządu litewskiego. W czasie odwrotu Napoleona spod Moskwy ewakuował się za Fryderykiem Augustem do Drezna. Po bitwie pod Lipskiem został aresztowany przez Rosjan – do Wilanowa wrócił w 1814 r. W 1815 r. brał udział w redagowaniu tekstu konstytucji Królestwa Kongresowego i przyjmuje kierownictwo Wydziału Oświecenia Narodowego Rządu Tymczasowego (później Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego). Na tym stanowisku dążył do rozwoju szkolnictwa elementarnego. Przyczynił się także do utworzenia Uniwersytetu Warszawskiego. W lipcu 1818 został prezesem Senatu popadając w czasie pełnienia tej funkcji w konflikt z sejmową opozycją Kaliszan. W 1820 r. popadł również w konflikt z polskim episkopatem na tle publikacji Podróż do Ciemnogrodu, w wyniku którego car Aleksander zdymisjonował go 9 grudnia 1820 r. W niespełna rok później – 14 września 1821 r. Stanisław Kostka Potocki zmarł. Pochowany w Wilanowie.

Jego żoną była Aleksandra, córka Izabeli Lubomirskiej z Czartoryskich. Jego jedynym synem był Aleksander Stanisław Potocki.

Miłośnik, znawca i mecenas sztuk pięknych, kolekcjoner. Propagator klasycyzmu. Architekt amator – wraz z Piotrem Aignerem zaprojektował fasadę kościoła św. Anny w Warszawie, wnętrza pałacu Potockich w Natolinie i pałac w Olesinie; ponadto park angielski w Wilanowie. Pionier historii sztuki i archeologii w Polsce. Autor dzieła w trzech tomach O sztuce u dawnych czyli Winkelman polski (1815) wzorowanego na dziele J.J.Winckelmanna. Prowadził wykopaliska archeologiczne we Włoszech, m.in w Nola i zlecił rekonstrukcję rysunkową Villi Laurentiny według opisu Pliniusza Młodszego. Swoją kolekcję dzieł sztuki zgromadzoną w pałacu w Wilanowie udostępnił w 1805 r. publiczności, tworząc jedno z pierwszych muzeów w Polsce.

Pisał felietony zatytułowane Świstek krytyczny do miesięcznika Towarzystwa Przyjaciół Nauk Pamiętnik Warszawski. Oprócz oddzielnie lub w czasopismach drukowanych mów politycznych, szkolnych, wolnomularskich i innych, pochwał i rozpraw w Towarzystwa Przyjaciół Nauk, artykułów krytycznych, wydał: „O sztuce u dawnych czyli Winkelman polski” (1815, 3 t.), „O wymowie i stylu” 1815, 4 t., główne jego dzieło, mało samodzielne i jednostronne, ale zawierające wiele trafnych zdań i poglądów), „Pochwały, mowy i rozprawy” (1816, 2 t.), „Podróż do Ciemnogrodu” (1820, 4 cz.) przeciw obskurantyzmowi (za dzieło to na żądanie duchowieństwa usunięty ze stanowiska ministra wyznań rel. i ośw. publ.).

Tłumacz Podróży sentymentalnej Laurence'a Sterne'a.

Kawaler Orderu Orła Białego, Legii Honorowej, Orderu św. Stanisława, Orderu św. Ludwika

[edytuj] Galeria

• Stanisław Kostka Potocki – grobowiec.jpg

  Mauzoleum Stanisława Kostki i Aleksandry Potockich w Wilanowie

• 

  Mauzoleum w Wilanowie

• 

  Jacques-Louis David, Portret konny Stanisława Kostki Potockiego (1780) Muzeum Pałac w Wilanowie

• 

  Stanisław Kostka Potocki jako generał artylerii koronnej w 1792 roku

[edytuj] Zobacz też

• Kasata klasztorów w zaborze rosyjskim i Królestwie Kongresowym
• Potoccy

Przypisy

[edytuj] Bibliografia

• Barbara Grochulska, Potocki Stanisław Kostka h. Pilawa, w: Polski Słownik Biograficzny, t. XXVIII, ss. 158-170.

[edytuj] Linki zewnętrzne

Filmy poświęcone osobie Stanisława Kostki Potockiego ze strony internetowej Muzeum Pałacu w Wilanowie:

• Jedna noc z konstytucją,
• Wszystkim wstęp wolny.

p • d • e Komisja Rządząca Księstwa Warszawskiego Stanisław Małachowski • Piotr Bieliński • Ksawery Działyński • Ludwik Szymon Gutakowski • Jan Paweł Łuszczewski • Hugo Maret • Stanisław Kostka Potocki • Walenty Sobolewski • Józef Wybicki

p • d • e Rząd Stanisława Kostki Potockiego W dniu zaprzysiężenia Stanisław Kostka Potocki • Tadeusz Dembowski • Feliks Łubieński • Jan Paweł Łuszczewski • Józef Poniatowski • Aleksander Potocki Późniejsi członkowie Michał Kochanowski • Tadeusz Matuszewicz • Tadeusz Mostowski • Ignacy Sobolewski • Jan Węgleński •