Stalag Luft III – Wikipedia, wolna encyklopedia
Stalag Luft III – niemiecki obóz jeniecki przeznaczony dla zatrzymanych lotników sił alianckich.
Obóz (Kriegsgefangenen Stammlager der Luftwaffe 3, Sagan; w literaturze niemieckojęzycznej cyfra jest arabska, a w anglojęzycznej rzymska) powstał w 1942 roku i w przeciwieństwie do innych obozów podlegał dowództwu niemieckich wojsk lotniczych. Zlokalizowanie obozu w słabo zaludnionym terenie w okolicy Żagania ponad 600 km od neutralnej Szwajcarii i blisko 300 km od wybrzeża Bałtyku miało za zadanie zniechęcenie do podjęcia prób ucieczki. Piaszczysta gleba, podwójne, wysokie ogrodzenie z drutu kolczastego, pozostawienie pustej przestrzeni pod barakami i duże oddalenie ich od drutów, a nawet zainstalowanie mikrofonów mających wychwycić jakąkolwiek podziemną działalność, miało uniemożliwić budowę tunelu. Z tego powodu do obozu trafiali przede wszystkim jeńcy, którzy już wcześniej podejmowali próby ucieczki. Początkowo byli to głównie Brytyjczycy, a później także obywatele USA, Australii, Nowej Zelandii, RPA, Kanady i różnych krajów europejskich.
Na przełomie lat 1944-1945 w obozie przetrzymywano ok. 10 tysięcy jeńców w tym ok. 100 Polaków.
Spis treści |
[edytuj] Wielka ucieczka
Wcześniejsze próby ucieczki z obozu kończyły się zwykle zatrzymaniem uciekiniera i osadzeniem go w karcerze. Dopiero po przybyciu do obozu Rogera Bushella powstał plan precyzyjnie zorganizowanej i masowej ucieczki z obozu. W przygotowaniach brało udział ok. 600 ludzi. Przygotowywali oni fałszywe dokumenty, cywilne ubrania, mapy i inne rzeczy przydatne podczas ucieczki. Pomagały w tym przedmioty przemycane w paczkach dostarczanych przez Czerwony Krzyż. Z polskich jeńców szczególnie dużą rolę w przygotowaniach do ucieczki odegrał porucznik Włodzimierz Kolanowski, który współkierował grupą sporządzającą mapy i zajmował się konstrukcją schodów do tuneli.
Przemyt do obozu organizowany był przez tajny ośrodek Wywiadu Armii USA w Forcie Hunt, Virginia, USA. W paczkach żywnościowych przemycano narzędzia, mapy, kompasy, niemiecką walutę, gotowe podrobione dokumenty, odbiorniki radiowe i aparaty fotograficzne. Jeńcy w listach do najbliższych przekazywali zaszyfrowane informacje o charakterze danych wywiadowczych. Informacje były zdobywane tak przez samych jeńców, wykonujących "krótkotrwałe ucieczki" jak i od wartowników niemieckich.
Aby zwiększyć szanse ucieczki planowano drążenie trzech tuneli, którym nadano nazwy "Tom", "Dick" i "Harry". Dwa pierwsze, położone w zachodniej części obozu, wydawały się najdogodniejszą drogą ucieczki. Jednak "Tom" został odkryty podczas jednej z rewizji, a wyjście z tunelu "Dick" w wyniku rozbudowy obozu znalazło się na terenie nowego sektora. Ostatnią szansą ucieczki pozostał 111 metrowy tunel "Harry". Do jego budowy wykorzystano wszelkie możliwe materiały: deski z baraków i prycz, puszki i worki, z których zbudowano specjalną pompę dostarczającą powietrze. Gdy tunel był już gotowy, chęć ucieczki zgłosiło 500 osób. Zakładano, że zdoła uciec ok. 200, przeprowadzono więc losowanie.
W nocy z 24 na 25 marca 1944 roku uciekinierzy zebrali się w baraku, w którym znajdowało się wejście do tunelu. Okazało się wtedy, że tunel jest za krótki i kończy się przed linią lasu. Ponadto ogłoszony alarm lotniczy nie był na rękę uciekinierom planującym ucieczkę pociągiem. Pomimo niedogodności z tunelu zdążyło skorzystać 80 lotników, zanim wartownicy zauważyli uciekinierów.
Ucieczka w pełni powiodła się tylko trzem lotnikom. Byli to Norwegowie Peter Bergsland i Jens Muller oraz Holender Bram van der Stok. Reszta uciekinierów została prędzej czy później schwytana. Na specjalny rozkaz Hitlera (tzw. Sagan-Befehl) wszyscy uciekinierzy mieli zostać rozstrzelani, lecz po interwencji Göringa ostatecznie zdecydowano się rozstrzelać pięćdziesięciu lotników.
[edytuj] Lista uczestników "Wielkiej ucieczki"
| rozstrzelany | uciekł |
Brytyjczycy  |
Kanadyjczycy  |
RPA  |
|---|---|---|
| Albert Armstrong | R. McBride | Johannes S. Gouws |
| Anthony Bethell | Henry J. Birkland | Clement A.N. McGarr |
| Gordon Brettell | William J. Cameron | Rupert J. Stevens |
| L. Brodrick | Gordon A. Kidder | |
| Lester G. Bull | Patrick W. Langford | Grek  |
| Roger J. Bushell | George E. McGill | Sotiris Skanzikas |
| Michael J. Casey | Alfred B. Thompson | |
| Richard S.A. Churchill | James C. Wernham | Holender  |
| Dennis H. Cochran | George W. Wiley | Bram van der Stok |
| Ian K.P. Cross | ||
| Harry A. Day | Polacy  |
Belg  |
| Johnnie Dodge | Antoni Kiewnarski | Henri A. Picard |
| Sydney H. Dowse | Włodzimierz Kolanowski | |
| Brian H. Evans | Stanisław Król | Litwin  |
| Bernard Green | Jerzy Mondschein | Romas Marcinkus |
| William J. Grisman | Kazimierz Pawluk | |
| Alastair D.M. Gunn | Paweł Tobolski | Francuz  |
| Charles P. Hall | Bernard W.M. Scheidhauer | |
| Anthony R.H. Hayter | Australijczycy  |
Raymond van Wymeersch |
| Edgar S. Humphreys | James Catanach | |
| Bertram A. James | Albert H. Hake | |
| Thomas G. Kirby-Green | Reginald V. Kierath | |
| R. Langlois | John E. Williams | |
| James L.R. Long | Thomas B. Leigh | |
| Henry C. Marshall | ||
| Alistair T McDonald | Nowozelandczycy  |
|
| Harold J. Milford | Arnold G Christensen | |
| Alexander D. Neely | John P.P. Pohe | |
| Thomas R. Nelson | Michael M. Shand | |
| Keith Ogilvie | L. Trent | |
| Desmond L. Plunkett | ||
| Douglas A. Poynter | Norwegowie  |
|
| Paul Royle | Peter Bergsland | |
| L. Reavell-Carter | Halldor Espelid | |
| Robert C. Stewart | Nils Fugelsang | |
| John G. Stower | Jens Muller | |
| Denys O. Street | ||
| Cyril D. Swain | Czesi  |
|
| Gilbert W. Walenn | Bedrich Dvorak | |
| John F. Williams | Ivor B. Tonder | |
| Arnost Valenta |
[edytuj] Odniesienia w kulturze masowej
- Literatura - Paul Brickhill: The Great Escape. Norton, Nowy Jork 2004, 264 (XV) S., ISBN 0-393-32579-2.
- Literatura - Arthur A. Durand: "Stalag Luft III: The secret story", Louisiana State University Press 1988, Louisiana Paperback Edition 1999, Library Of Congress, ISBN 0-8071-1352-2 (cloth) ISBN 0-8071-2443-5 (pbk.)
- Film - "Fabryka Ucieczek" ("Escape Factory') film dokumentalny reż Philip J.Day i David C.Taylor prod. Henninger Media Services Inc & EDGE West LLC dla National Geografic Channel 2009 - w filmie użyto materiałów Wywiadu Armii USA, film zawiera wywiady z uczestnikami ucieczki oraz osobami ścisłego kierownictwa tajnego ośrodka Wydziału "Mis X" Wywiadu Wojskowego USA. Opisuje także organizację i działanie Wydziału "Miss X" w Forcie Hunt. Emisja w Polsce 19-05-2011.
- Film - Wielka ucieczka, amerykański film wojenny z roku 1963 w reżyserii Johna Sturgesa na kanwie powieści Paula Brickhilla.
[edytuj] Ewakuacja obozu
W obliczu szybko zbliżającej się Armii Czerwonej, 27 stycznia 1945, Hitler wraz Göringiem podjęli decyzję o ewakuacji obozu. Wieczorem tego samego dnia, ok. 10 000 jeńców, zostało wyprowadzonych w kierunku miasta Spremberg. Na terenie obozu zostało ok. 500 chorych, których później dowieziono samochodami do Stalagu XIII D Nürnberg. Reszta po dotarciu do miasta Spremberg została pociągami rozwieziona do stalagów w Norymberdze, Moosburgu, Tarmstedt i Luckenwalde.
[edytuj] Zobacz też
[edytuj] Linki zewnętrzne
Na mapach: