Konfederacja (historia Polski) – Wikipedia, wolna encyklopedia
Konfederacja (łac. confoederatio, związek) – związek zawiązywany przez duchowych, szlachciców i miasta w celu realizacji własnych celów lub w zastępstwie władzy państwowej, tworzony w Polsce i na Litwie w wiekach XIII-XIX. Jej genezy należy szukać w średniowiecznym prawie oporu (łac. ius resistendi) przeciwko władcy.
Charakterystyczną cechą konfederacji była przynależność imienna; spis jej członków sporządzano w akcie jej zawiązania. Jako, że zawiązanie następowało dla realizacji z góry określonego celu, konfederacja miała charakter czasowy.
Spis treści |
[edytuj] Początki
Pierwszymi tego typu związkami były konfederacje miejskie powoływane w latach 1298, 1302, 1310, 1350 przez miasta Wielkopolski. Miały na celu m.in. ochronę bezpieczeństwa handlu i spokoju publicznego poprzez tępienie rozboju na drogach. Konfederacja z 1350 roku przewidywała odbywanie wspólnych narad w razie niebezpieczeństwa grożącego któremuś ze skonfederowanych miast.
Konfederacje wyłącznie rycerskie powstały w Polsce w drugiej połowie XIV wieku. Zwoływane były w obronie swobód szlacheckich przeciwko władzy centralnej, wpływom duchowieństwa i rozwojowi husytyzmu. W 1407 roku, w reakcji na zawiązanie konfederacji rycerskiej przeciwnej roszczeniom kleru, dotyczącym dziesięcin i sądownictwa, duchowieństwo zawiązało własną konfederację.
Konfederacje mogły być też tworzone przy osobie króla, w obronie majestatu; istniały też przypadki, gdy władca sam popierał ich postulaty i przyłączał się do związku. Konfederacje uznane za buntownicze wobec króla nazywano rokoszami.
W latach 1382 i 1384 zwołano konfederacje międzystanowe (mieszczan i szlachty) w Radomsku w celu ochrony bezpieczeństwa w państwie na czas bezkrólewia.
[edytuj] Rzeczpospolita Obojga Narodów
W czasie bezkrólewia po śmierci Zygmunta Augusta w 1572 roku wykształcił się nowy rodzaj tego typu związków: konfederacja kapturowa, zastępująca najważniejsze instytucje państwa, które w normalnym trybie działały w imieniu króla, gdy nie było monarchy.
Początkowo konfederacje obejmowały jedno tylko województwo, bądź ziemię (konfederacja wojewódzka). Konfederację, która obejmowała całe państwo nazywano konfederacją generalną. Konfederacje generalne zawiązywano osobno dla Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Władzę nad konfederacją obejmowała rada generalna konfederacji, na jej czele stał marszałek konfederacji, u boku którego stali konsyliarze. Zbrojną konfederacją dowodził regimentarz. Organem naczelnym konfederacji była walna rada, odpowiedzialna przed sejmem, wybierana przez sejmiki konfederackie. W czasie trwania konfederacji w jej organach obowiązywała zasada głosowania większością głosów. Ten ewenement ustrojowy doprowadził do powstania sejmu skonfederowanego. Kilka rad walnych konfederacji miało charakter sejmów nadzwyczajnych (1710, 1735).
Innym jeszcze rodzajem konfederacji były konfederacje wojskowe (lub żołnierskie), zawiązywane przez nieopłacane wojska Rzeczypospolitej.
Zawiązywania konfederacji w Rzeczypospolitej zakazała ostatecznie konstytucja sejmu niemego z 1717 roku, w rzeczywistości zasada ta nigdy nie była przestrzegana.
[edytuj] Konfederacje i rokosze w historii Polski
- konfederacja Maćka Borkowica (1352–1358)
- konfederacja Bartosza z Odolanowa (1381–1382)
- konfederacja Spytka z Melsztyna (1439)
- wojna kokosza (1537)
- konfederacja warszawska (1573)
- rokosz Zebrzydowskiego (1605)
- konfederacja tyszowiecka (29 grudnia 1655)
- rokosz Lubomirskiego (1665–1666)
- konfederacja gołąbska (1672)
- konfederacja szczebrzeszyńska (1672)
- konfederacja starogardzka (1703–1709)
- Konfederacja wielkopolska (1703)
- konfederacja warszawska (1704)
- konfederacja sandomierska (1704)
- konfederacja tarnogrodzka (1715)
- konfederacja grudziądzka (1733–1734)
- konfederacja dzikowska (1734)
- konfederacja słucka (1767)
- konfederacja toruńska (1767)
- konfederacja radomska (1767)
- konfederacja barska (29 lutego 1768 – 1772)
- konfederacja targowicka (14 maja 1792 – 15 września 1793)
- konfederacja grodzieńska (1793)
- Konfederacja Generalna Królestwa Polskiego (28 czerwca 1812 – 30 kwietnia 1813)
[edytuj] Bibliografia
- Juliusz Bardach, Bogusław Leśnodorski, Michał Pietrzak: Historia ustroju i prawa polskiego. Warszawa: LexisNexis, 2009, s. 129–130. ISBN 978-83-7620-192-4.
