Jerzy Sebastian Lubomirski – Wikipedia, wolna encyklopedia
| Jerzy Sebastian Lubomirski | |
 Jerzy Sebastian Lubomirski |
|
 Szreniawa bez Krzyża |
|
| Data urodzenia | 20 stycznia 1616 |
| Miejsce urodzenia | Wiśnicz |
| Data śmierci | 31 stycznia 1667 |
| Miejsce śmierci | Wrocław |
| Rodzina | Lubomirscy |
| Rodzice | Stanisław Lubomirski Zofia Ostrogska |
| Małżeństwo | Konstancja Ligęza (1638) Barbara Tarło (1654) |
| Dzieci | z Konstancją Ligęzą Stanisław Herakliusz Lubomirski Aleksander Michał Lubomirski Hieronim Augustyn Lubomirski Krystyna Lubomirska z Barbarą Tarło Franciszek Sebastian Lubomirski Jerzy Dominik Lubomirski Anna Krystyna Lubomirska |
Jerzy Sebastian Lubomirski hrabia na Wiśniczu i Jarosławiu herbu Szreniawa bez Krzyża (ur. 20 stycznia 1616 w Wiśniczu, zm. 31 stycznia 1667 we Wrocławiu) – hetman polny koronny od 1657, starosta spiski, dobczycki, grybowski, chmielnicki, kazimierski, olsztyński, tymbarski, marszałek nadworny koronny od 1650, Proszowice 1648 konwokacyjny, marszałek wielki koronny od 1649, przywódca rokoszu[1], tłumacz, pisarz polityczny i mówca.
Spis treści |
[edytuj] Biografia
[edytuj] Początki kariery
Pierwsze nauki pobierał na dworze rodzinnym, a w 1626 roku wysłano go do Kolegium Nowodworskiego (św. Anny) przy Akademii Krakowskiej. W 1629 roku wyruszył z bratem Aleksandrem kształcić się za granicę. Pierwszym celem była uczelnia jezuitów w Ingolstadt. Od końca 1631 pobierali nauki na Uniwersytecie w Lowanium w Niderlandach Hiszpańskich. W roku 1633 przebywali na Uniwersytecie w Lejdzie. Później odwiedził Anglię i Francję, gdzie przyjął go na audiencji sam kardynał Richelieu. Następnie odwiedził Hiszpanię, gdzie z kolei był na audiencji na dworze królewskim. Na końcu odwiedził Włochy. W czasie tych podróży poznawał sztukę fortyfikacyjną, uczył się retoryki, gramatyki, matematyki, języków, a w kontaktach z zagranicznymi możnymi nabierał ogłady towarzyskiej. W 1636 wrócił do kraju.
Już w roku 1622 otrzymał od ojca starostwo dobczyckie i tenutę lipnicką, które miały zabezpieczyć go finansowo. W 1628 otrzymał tenutę tymbarską. W 1634 otrzymał starostwo spiskie, a około 1636 ojciec scedował na niego prawa do starostwa grodowego sądeckiego. W latach 1637-1639 walczył o spadek po teściu z mężem siostry swej żony Ostrogskim-Zasławskim. W 1642 nastąpił podział majątku jego ojca Stanisława. W 1649 udostępnił część majątku bratu Konstantemu, bo utracił własny poprzez powstania na Ukrainie. Brat zmarł w 1663, wtedy też Jerzy otrzymał z powrotem swoje dobra, dodatkowo podzielono odzyskane dobra jego zmarłego brata.
[edytuj] Marszałek Lubomirski
We wrześniu 1636 zapoczątkował swoją karierę polityczną, gdy został wybrany marszałkiem sejmiku deputackiego, który wybierał deputata z województwa do Trybunału Koronnego. W grudniu tego samego roku został wybrany posłem na Sejm Walny. Później był jeszcze uczestnikiem wielu sejmów i sejmików. W roku 1638 otrzymał urzędy wojewody i starosty generalnego Krakowa. W 1649, po śmierci marszałka nadwornego Adama Kazanowskiego otrzymał urząd marszałka nadwornego koronnego, ale urzędu tego nie zdążył objąć, bo w 1650 został marszałkiem wielkim koronnym. W tymże roku 1650 z okazji roku jubileuszowego odbył pielgrzymkę do Rzymu.
Na rok 1650 datuje się początek jego konfliktu z królem Janem Kazimierzem. Konflikt wybuchł o rękę wdowy po A. Kazanowskim – zabiegał o nią Lubomirski, a otrzymał ją Hieronim Radziejowski. Lubomirski zaczął być butny i arogancki względem pary królewskiej. Na dodatek nie ofiarował królowi zwyczajowej opłaty za otrzymane urzędy. Oficjalnie nie było obowiązku płacenia, ale przyjęło się, że każdy płacił. Następnie obraził się znowu na króla, bo nie otrzymał stanowiska kanclerza wielkiego koronnego po zmarłym Jerzym Ossolińskim, ani nawet starostwa po zmarłym. Lubomirski zareagował odsunięciem się na jakiś czas od dworu, zaczął intrygować i ustanowił kontakty z księciem siedmiogrodzkim Jerzym II Rakoczym. Król chcąc ukarać Lubomirskiego zakazał mu kontaktów z Rakoczym i dążył do odebrania mu prawa do wydobywania soli. W końcu komisja wysłana przez króla dotarła do jego włości. Lubomirski zdenerwował się i zaatakował oraz znieważył członka komisji Żytkiewicza. Król odebrał atak na swego wysłannika jako atak na swoją osobę i dążył do ukarania winnego. Jednak w maju 1651 nastąpiło w Lublinie pojednanie monarchy i marszałka: Lubomirski przeprosił króla i Żytkiewicza (dał mu 20 000 złotych) i oddał żupę solną królowi.
W roku 1648 miała miejsce jego pierwsza wyprawa wojenna, która nie wypadła pomyślnie, ponieważ uciekł jak i reszta wojska spod Piławiec, co przyniosło mu hańbę.
Uczestniczył w kampanii ukraińskiej w 1651 roku, zapisał się jako „żołnierz mężny i waleczny”. W roku 1653 był jednym z dowódców w bitwie pod Suczawą. W tym samym roku pod Żwańcem był jednym z negocjatorów ugody z chanem.
[edytuj] Potop szwedzki, wojna polsko-rosyjska
W czasie potopu szwedzkiego cały czas pozostawał oficjalnie po stronie polskiej. Po początkowych klęskach Polaków, doceniony przez króla otrzymał od niego uniwersał, który czynił go wodzem tych jednostek, które nie poddały się wrogowi, miał prawo zaciągu wojska i obsadzania załogami miast. Prowadził tajną korespondencję ze Szwecją i Rakoczym. Po ucieczce króla na Śląsk, jako starosta Krakowa wyjął ze skarbca tajne archiwum państwowe i trzy korony: szwedzką, rosyjską i polską, wszystko umieścił na terenie starostwa spiskiego, w Lubowli. W 1656 został wobec zdrady hetmanów polskich został regimentarzem wojska.
W czasie wkroczenia Jerzego II Rakoczego do Polski zachowywał się biernie, przyjął postawę wyczekującą, lecz po najeździe na jego zamek w Łańcucie zaczął walczyć z Rakoczym. W lipcu 1657 zmusił wojska Rakoczego do kapitulacji pod Czarnym Ostrowem. W 1657 został uhonorowany urzędem hetmana polnego koronnego. Następnie kierował oblężeniem Torunia w 1658 i walczył w Prusach. Zimę 1659 roku spędził ze swą chorągwią w Sławkowie. W 1660 roku odniósł zwycięstwo nad wojskami rosyjskimi i Kozakami pod Cudnowem.
W 1663 znowu ujawnił się spór magnata z królem. Lubomirski był przeciwny planom wzmocnienia władzy królewskiej i elekcji vivente rege, ciągle miał też w pamięci stare zatargi z królem. Hetman poparł też i utrzymywał kontakty z konfederacją „Święconą”. Lubomirski ciągle intrygował, a także prawdopodobnie przygotowywał zamach stanu. Gdy schwytano jego agentów, w 1664 Jan Kazimierz postanowił postawić go przed sąd. Hetman próbował załagodzić sytuację, ale dwór chciał, by oddał buławę, starostwo krakowskie i opuścił kraj, na co oskarżony się nie zgodził. Gdy sytuacja nie układa się po myśli Lubomirskiego opuścił on kraj. W kraju jego agenci i stronnicy ciągle podburzali szlachtę i zabiegali o poparcie dla niego. Wyrok wydano 29 grudnia 1664: za podburzanie szlachty przeciw królowi, próbę przejęcia władzy, zdradę stanu, przekupstwa został skazany na karę śmierci, konfiskatę dóbr i utratę czci. Szlachta oskarżała go także o złamanie równości szlacheckiej, bo od 1653 tytułował się księciem Rzeszy. Na wygnaniu ciągle podburzał szlachtę inspirując zerwanie sejmu w 1665 oraz pozyskiwał popleczników. Lubomirski schroniwszy się na cesarskim Śląsku nawiązał porozumienie z cesarzem, Wielkim Elektorem oraz Szwecją i wydał manifest, w którym wystąpił jako obrońca wolności szlacheckich przed absolutyzmem dworu, tym samym zawiązano rokosz, który przeszedł do historii jako Rokosz Lubomirskiego.
[edytuj] Rokosz Lubomirskiego
29 V 1665 zawiązała się na Ukrainie konfederacja pod marszałkiem Ostrzyckim. Z częścią tych konfederatów połączył się Lubomirski pod Lwowem, po wkroczeniu do kraju ze swoimi oddziałami. Więcej wojska posiadał Jan Kazimierz, za to wojsko hetmana składało się prawie wyłącznie z jazdy i dragonii. We wrześniu, w bitwie pod Częstochową wygrali rokoszanie. 9 listopada 1665 następuje chwilowe porozumienie (ugoda polczyńska) między królem a Lubomirskim, który wyjeżdża na Śląsk. W 1666 zebrał się sejm, mający wyjaśnić i zakończyć sprawę niepokornego hetmana, ale nie doszło do porozumienia stronnictw i sejm został zerwany przez stronnictwo Lubomirskiego. Hetman wrócił do kraju i 12 i 13 lipca stoczono wygraną przez rokoszan bitwę pod Mątwami. Wojska króla w sile około 20 tysięcy i 30 dział zostały pokonane przez około 16 tysięcy rokoszan, którzy ponieśli minimalne straty – około 200 osób (wojska króla straciły prawie 4 tys. żołnierzy).
 |
Po bitwie dochodzi 31 VII 1666 do porozumienia między stronami, zawarto tzw. ugodę łęgonicką, po której król zrezygnował z planów wprowadzenia elekcji vivente rege. Jerzy Sebastian Lubomirski przywrócony do czci, lecz nie do urzędów, miał przeprosić władcę i udać się na wygnanie, gdzie zmarł. Został zrehabilitowany w 1669 na sejmie elekcyjnym Michała Korybuta Wiśniowieckiego.
Lubomirski był również pisarzem. Przełożył Guariniego Wiernego pasterza (1695, II. wyd. 1722), napisał też pismo polityczne Jawnej niewinności manifest (1666). Jest bohaterem poematu Wespazjana Kochowskiego Kamień świadectwa oraz dramatów K. Szajnochy, A. E. Odyńca i J. Szujskiego. Dzieje jego rokoszu przedstawił Tadeusz Korzon w Doli i niedoli Jana Sobieskiego (1898).
[edytuj] Rodzina
Syn Stanisława Lubomirskiego i Zofii z Ostrogskich. Miał dwóch braci: starszego Aleksandra i młodszego Konstantego, miał też dwie siostry.
W 1638 wziął ślub z 22-letnią córką wojewody sandomierskiego Konstancją Ligęzianką. W 1654 zawarł drugie małżeństwo, z Barbarą z Tarłów, wdową po staroście olsztyńskim.
[edytuj] Twórczość
[edytuj] Ważniejsze utwory
- Mowa witając Króla Jmci, 1643, wyd. J. Daneykowicz Ostrowski Swada polska i łacińska, t. 1, cz. 1, Lublin 1745, s. 21
- Oratio ad Joan. Casimirum, ut dilata reliquorum consiliarum executione, coeptam Soczavae obsidionem strenue prosequatur, 1653, wyd. J. C. Lünig Orationes procerum Europae, t. 2, Lipsk 1713
- Jerzy Lubomirski... oddawa pieczęć wielką po książęciu Radziwille, kanclerzu litewskim, powst. 1656, wyd. J. S. Pisarski Mowca polski, t. 2, Kalisz 1676; także wyd. następne: Kalisz 1684 (2 edycje), Kalisz 1689
- Oratio ad Joannem Casimirum residua militis Polonici stipendia efflagitans, 1660, wyd. J. C. Lünig Orationes procerum Europae, t. 2, Lipsk 1713
- Mowa "do króla Jego Mości względem opatrzenia zamku krakowskiego", wyd. J. S. Pisarski Mowca polski, t. 2, Kalisz 1676; także wyd. następne: Kalisz 1684 (2 edycje), Kalisz 1689
- Mowa "do związku", wyd. J. S. Pisarski Mowca polski, t. 2, Kalisz 1676; także wyd. następne: Kalisz 1684 (2 edycje), Kalisz 1689
- Jawnej niewinności manifest, Bogu, światu, ojczyźnie... podany z przydaniem Perspektiwy na Proces, Responsu na Informacią, Diskursu Ziemianina i innych rzeczy... Roku Pańskiego 1666. Perspectiva na objaśnienie niewinności... P. Lubomirskiego... przez Ziemianina polskiego, 1666; wyd. nast. przypuszczalne: 1748; także w języku łacińskim (bez: "Perspectiva na objaśnienie niewinności...") pt. Publicae innocentiae Manifestum Deo, mundo, patriae..., 1666 (wg Estreichera tłum. prawdopodobnie W. Kochowski); wyd. następne (pod nazwiskiem W. Kochowskiego) w dziele: Diarium Europaeum continuatum. Continuatio XII Appendix III, Frankfurt nad Menem 1666
[edytuj] Przekłady
- B. J. Guarini Pastor fido albo konterfekt wierny miłości... przez jednego Senatora Wielkiego, Toruń 1695 (wg Estreichera); wyd. następne: Toruń 1722 (wg Estreichera); były prawdopodobnie inne wydania (wyd. 2 bez podania pseud. autora, zawiera ponadto anonimowy przekł. z języka franc. powieści de Préchac pt. Kawaler polski...); autorstwo przekładu Pasterza wiernego przypisywano mylnie synowi Jerzego, S. H. Lubomirskiemu, wg J. A. Załuskiego oraz Jerzemu Ossolińskiemu, wg A. Jabłonowskiego i M. Wiszniewskiego
[edytuj] Listy i materiały
- Do S. Korycińskiego, kanclerza wielkiego koronnego, z ok. 1633, wyd. w: J. Michałowski Księga pamiętnicza, Kraków 1864
- Listy do Karola Gustawa, rękopisy w Riksarkivet w Sztokholmie; wiad. podaje A. Mączak "Wyniki poszukiwań źródłowych dotyczących wojny polsko-szwedzkiej 1655-1660, dokonanych w Szwecji w 1955", Przegląd Historyczny 1956, zeszyt 1, s. 133
- Abschrift eines Schreibens, so Ihr Exellentz... an den Durchleuchtigen Fürsten in Siebenbürger-Land, et aussm Läger vor Crackaw, den 27 Januarii 1657 abgehen lassen; także w jęz. łacińskim pt. Copia literarum... ad... Georgium Rakocium... de dato ex castris ad Cracoviam, die 27 Januarii 1657; tekst niem. i łac. wydane razem (brak miejsc i lat wydania)
- Literae ad Gubernatorem... Paulum Wurtz, Gener. Major. datae; una cum responso praedicti Domini Gubernatoris (z 10 i 11 Febr. 1657); także w jęz. szwedzkim pt. Extract Uthur... til then Swenske Her... Wurtz Commendanten uthi Crackow... Daterat i thet Pohlnikse Lägret för Crakow then 10 Februarii, (Sztokholm) 1657, drukarnia Keyser
- Do prowincjała jezuitów polskich, dat. 1633 (przeciw Adrianowi Pikarskiemu), ogł. z rękopisu Ossolineum, B. Kalicki "Ksiądz A. Pikarski i jego dziennik wyprawy przeciw Rakoczemu r. 1657", Biblioteka Ossolineum 1864, t. 4, s. 217
- List na sejmik (w celu skaptowania sobie szlachty), Dąbrowa, 10 października 1664; list do króla, Janowiec, 6 grudnia 1664; kopie w rękopisie, Biblioteka Czartoryskich nr 158, s. 463, 497-498
- Do cesarza Leopolda I, dat. z Nysy 24 grudnia 1664; z Wrocławia: 20 i 27 marca, 3 kwietnia 1665; do ks. Porcji, dat. z Wrocławia 2 stycznia 1665; do elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma, dat. po 28 kwietnia 1665; rękopisy w Archiwum Państwowym w Wiedniu, Polonica 1664, Urkunden u. Aktenstücke z. Gesch. Fredrich Wilhelm, XII, 244
- Do elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma, dat. z Wrocławia: 10 stycznia i 7 lutego 1665; do S. Niemierzyca (Niemirycza, przedstawiciela Lubomirskiego na dworze elektora brandenburskiego), dat. z Wrocławia 23 lutego 1665, rękopisy w Archiwum Państwowym w Berlinie, Rep. 9. 16a.
- Do A. Fredry, kasztelana lwowskiego, dat. 1665, wyd. J. Daneykowicz Ostrowski Swada polska i łacińska, t. 1, cz. 4, Lublin 1745, s. 70
- Listy z roku 1666, wyd. C. Lünig Literae procerum Europae, t. 2, Lipsk 1712, s. 314
- 8 listów Stanisława Lubomirskiego do synów: Aleksandra i Jerzego kształcących się za granicą, z lat 1632-1635, ogł. Ł. Kurdybacha "Wychowanie Aleksandra i Jerzego Lubomirskich w XVII w.", Minerwa Polska 1929, nr 1/4; rękopisy tych listów oraz jednego nieogłoszonego w Bibliotece Wilanowskiej; odpisy S. Przyłęckiego w rękopisie Ossolineum nr 1856/I, s. 37-57
- Od S. Czarnieckiego, dat. z Niemirowa 20 czerwca 1652; od chana Islam Giereja, dat. spod Usiatyna 2 grudnia 1653; od H. Radziejowskiego, dat. 20 lipca 1655, wyd. w: J. Michałowski Księga pamiętnicza, Kraków 1864
- Od Samuela Czaplickiego, J. N. C. Grotusa, Jana Hruszy, Władysława Łosia, Aleksandra L. Niezabitowskiego, Jana Magnusa von Osthap, Aleksandra Polanowskiego, Szczęsnego Potockiego, Andrzeja Trzebickiego i anonima z lat 1663-1666 (jeden list mylnie dat. 1668), ogł. W. S. de Broel-Plater Zbiór pamiętników do dziejów polskich, t. 4, Warszawa 1859
- Od chana Machmet Giereja, dat. z Bakczysaraju 28 marca 1664, w Polach 22 czerwca 1665; od Pawła Tetery, dat. z Czehrynia 9 marca 1663, z Białej Cerkwi 13 czerwca 1664; ogł. S. Nowoszycki "Pominiki historyczne z wieku XVII", Athenaeum 1841, t. 3
- List do szlachty na sejmik w Opatowie, dat. z Wrocławia 5 lutego 1665, tekst w: Jakub Łoś Pamiętniki..., wyd. Ż. Pauli, Kraków 1858, przedr. B. Baranowski, J. Bartyś, J. Michalski "Historia Polski 1648-1764. Wybór tekstów", Warszawa 1956, Materiały Źródłowe do Historii Polski Epoki Feudalnej nr 5
- Uniwersał... do chłopów wydany, powst. prawdopodobnie w czerwcu 1665, z rękopisu Archiwum Państwowego w Krakowie, ogł. S. Szczotka "Zabiegi o pozyskanie chłopów w okresie rokoszu Lubomirskiego", Przegląd Historyczny 1952, zeszyt 2, s. 328-329, przedr. B. Baranowski, J. Bartyś, J. Michalski "Historia Polski 1648-1764. Wybór tekstów", Warszawa 1956, Materiały Źródłowe do Historii Polski Epoki Feudalnej nr 5
- "Materiały do dziejów działalności politycznej (sejmikowej) – zob. Akta sejmikowe województwa krakowskiego, t. 2 (1621-1660), wyd. A. Przyboś, Kraków 1953
- Inne listy i materiały w rękopisach: Biblioteka Czartoryskich, Biblioteka Jagiellońska, Ossolineum, PAN w Krakowie, Archiwum Państwowego w Berlinie, Archiwum Państwowego w Wiedniu
Przypisy
- ↑ Z dziejów i tradycji srebrnego wieku: studia i materiały. 1992. str. 25
[edytuj] Bibliografia
- W. Kłaczewski, Jerzy Sebastian Lubomirski, Wrocław 2002, wyd. Ossolineum, ISBN 83-04-04592-3
- Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t. 2 Piśmiennictwo Staropolskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1964, s. 467-470
[edytuj] Zobacz też
- dywizja Jerzego Sebastiana Lubomirskiego
- korpus Jerzego Sebastiana Lubomirskiego
- regiment rajtarski Jerzego Sebastiana Lubomirskiego
| Poprzednik Krzysztof Zawisza |
 |
Marszałek Sejmu I Rzeczypospolitej 1643 |
|
Następca Hieronim Radziejowski |
|
|||||||
|
|||||||
|
|||||||
|
||||||||||||||||||||||
