Gminna Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska" (potocznie: GS) – nazwa spółdzielni produkcyjno-handlowo-usługowych istniejących w większości gmin wiejskich i miejsko-wiejskich.
Utworzone w okresie PRL Gminne Spółdzielnie miały wówczas praktycznie monopol handlu na wsi (w miastach ich odpowiednikami były w pewnym zakresie spółdzielnie spożywców "Społem"). Poza działalnością gospodarczą niektóre GS-y zajmowały się także aktywizacją lokalnej społeczności poprzez prowadzenie Klubów Rolnika.
Większość Gminnych Spółdzielni przetrwała reformy rynkowe. Działają dziś nie tylko na terenach wiejskich, ale nawet w dużych miastach, gdzie GS-y znalazły się wraz z przyłączaniem okolicznych wsi (tam funkcjonują z reguły pod nazwą: Miejska Spółdzielnia Zaopatrzenia i Zbytu).
Spis treści |
[edytuj] Zakres działalności
GS-y powstały jako rolnicze spółdzielnie zaopatrzenia i zbytu, zajmujące się:
- sprzedażą wszelkich artykułów, od spożywczych począwszy, poprzez wszelkie art. przemysłowe (narzędzia, naczynia, meble, rowery i motocykle, odzież i obuwie, "1001 drobiazgów"), aż do nawozów, materiałów siewnych, budowlanych i węgla na opał,
- skupem żywca,
- przetwórstwem spożywczym, prowadząc piekarnie, rzeźnie, masarnie, rozlewnie piwa, wytwórnie wód gazowanych, restauracje i bary.
[edytuj] Historia
- W dniach 30-31 grudnia 1944 r. popierający PPR działacze wiejscy zorganizowali Zjazd Chłopski w Lublinie[1]. Podczas Zjazdu uchwalono "Orędzie do chłopów" i powołano organizację polityczno-gospodarczą pod nazwą: Związek Samopomocy Chłopskiej (ZSCh)[2], przy pomocy której władze przejęły kontrolę nad tradycyjną chłopską spółdzielczością i kółkami rolniczymi. Jednym z zadań ZSCh było zastępowanie dotychczasowych wiejskich spółdzielni nowym, zestandaryzowanym modelem spółdzielni zaopatrzenia i zbytu, jakim stały się GS "Samopomoc Chłopska", które w niektórych regionach dodatkowo wzmocniono, przekazując im państwowe "resztki poparcelacyjne".
- W 1946 r. utworzono Powiatowe Związki Gminnych Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" (PZGS). Po likwidacji powiatów zastąpiły je Wojewódzkie Związki Gminnych Spółdzielni (WZGS).
- W maju 1948 r. Sejm Ustawodawczy uchwalił ustawę o Centralnym Związku Spółdzielczym i centralach spółdzielni[3]. Na podstawie tej ustawy w lipcu 1948 r. Naczelna Rada Spółdzielcza, kierowana przez Edwarda Ochaba powołała do życia 8 branżowych central spółdzielczych:
- Centrala Rolnicza Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" (CRS "Samopomoc Chłopska")
- Centrala Spółdzielni Mleczarsko-Jajczarskich
- Centrala Spółdzielni Ogrodniczych
- Centrala Spółdzielni Spożywców "Społem"
- Centrala Spółdzielni Pracy
- Centrala Spółdzielni Księgarsko-Wydawniczych
- Centrala Spółdzielni Mieszkaniowych
- Centrala Spółdzielni Wytwórczych "Solidarność" (społdzielczość żydowska).
CRS "Samopomoc Chłopska" była centralnym związkiem spółdzielczym, zrzeszającym obowiązkowo wszystkie gminne spółdzielnie w Polsce. Miała uprawnienia do ingerowania w statut i skład zarządu zrzeszonych spółdzielni, nadzorowała je poprzez PZGS i WZGS.
- W 1976 r. w związku z przyłączeniem do CRS "Samopomoc Chłopska" spółdzielni mleczarskich i ogrodniczo-pszczelarskich powstał Centralny Związek Spółdzielni Rolniczych "Samopomoc Chłopska" (CZSR "Samopomoc Chłopska"). Z kolei po odłączeniu się spółdzielni mleczarskich i ogrodniczo-pszczelarskich w 1981 r. związek ten zmienił nazwę na: Centralny Związek Spółdzielni "Samopomoc Chłopska", a przestał istnieć na mocy ustawy o zmianach w organizacji i działalności spółdzielczości z 1990 r., która nakazała likwidację wszystkich centralnych związków spółdzielczych[4].
[edytuj] Związek Rewizyjny
W 1992 r. przedstawiciele 72 Gminnych Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" powołali Krajowy Związek Rewizyjny Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" (KZRS "Samopomoc Chłopska"), który w 2010 r. zrzeszał ponad 1200 Gminnych Spółdzielni.
Przypisy
- ↑ Władysław Kurkiewicz, 25 lat Polski Ludowej. Chronologiczny przegląd ważniejszych wydarzeń, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1971, s. 21
- ↑ dwa tygodnie wcześniej (15 grudnia) odbyły się "masowe zjazdy wojewódzkie chłopów w Białymstoku, Rzeszowie, Lublinie, Sandomierzu, Mińsku Mazowieckim w sprawie utworzenia Związku Samopomocy Chłopskiej" - jak podaje Władysław Kurkiewicz, op.cit, s. 20
- ↑ Ustawa z dnia 21 maja 1948 r. o Centralnym Związku Spółdzielczym i centralach spółdzielni, Dz.U. nr 30, poz. 199
- ↑ Ustawa z dnia 20 stycznia 1990 r. o zmianach w organizacji i działalności spółdzielczości, Dz.U. nr 6, poz. 36
[edytuj] Bibliografia
- Kalendarz rocznic i wydarzeń 1974. Polska i świat, Centralny Ośrodek Dokumentacji Prasowej przy PAP
- Władysław Kurkiewicz, 25 lat Polski Ludowej. Chronologiczny przegląd ważniejszych wydarzeń, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1971