Ghetto Litzmannstadt – Wikipedia, wolna encyklopedia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, szukaj
Obwieszczenie o zamknięciu getta,22 kwietnia 1940

Ghetto Litzmannstadt (zwane również w języku polskim gettem łódzkim; jidysz לאדזשער געטא; Lodżer geto; ליצמאנשטאטער געטא; Licmansztoter geto) – zorganizowane w Łodzi przez okupacyjne, narodowosocjalistyczne (nazistowskie) władze III Rzeszy w 1939 r. getto żydowskie, do którego przesiedlano ludność pochodzenia żydowskiego, głównie z terenów aglomeracji łódzkiej prawie 20 tys. Zydów z Europy Zachodniej (Niemcy, kraje Benelux'u), Żydów czeskich głównie z Pragi X - XI 1942) oraz ok. 5 tys. Sinti i Romów (popularnie nazywanych Cyganami) z pogranicza austriacko-węgierskiego (tzw. Burgenland; XI 1941).

Największe, po warszawskim, getto na okupowanych przez III Rzeszę ziemiach polskich. Jedyne, które przetrwało prawie do końca okupacji, zlikwidowane dopiero w sierpniu 1944 roku. Przetrwało, ponieważ, dzięki koncepcji jego Przełożonego Starszeństwa Żydów (Judenratu) - Chaima Rumkowskiego stało się w pewnym momencie istotnym elementem wojennej gospodarki III Rzeszy (jego hasło" "Unser einziger Weg ist Arbeit), za którą wielu b. więźniów łódzkiego getta i badaczy jego dziejów jego mieszkańców oskarża go o kolaborację.

Spis treści

[edytuj] Plan getta

Plan Litzmannstadt Ghetto

Plan przedstawia aktualny przebieg ulic.

  1. Kładka
  2. Stary cmentarz żydowski (obecnie nieistniejący)
  3. Straż pożarna
  4. Gestapo
  5. Siedziba żydowskich władz getta
  6. Policja żydowska podlegająca judenratowi
  7. Rynek
  8. Policja kryminalna
  9. Aufräumkommando – miejsce zakwaterowania grupy żydów (około 600 osób) mających uporządkować teren getta po jego ewakuacji (Rembrandtstraße 16, Jakubastraße 16, obecnie ul. Jakuba)
  10. Szpital nr 1 (obecnie ul. Łagiewnicka 36)
  11. Jeden z obozów dla osób deportowanych z getta (były szpital dziecięcy)
  12. Dom kultury (Schneidergasse 3, obecnie ul. Krawiecka)
  13. Więzienie
  14. Obóz cygański
  15. Obóz koncentracyjny dla dzieci polskich (niem. Polen-Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei in Litzmannstadt) (upamiętniony Pomnikiem Martyrologii Dzieci)
  16. Nowy cmentarz żydowski
  17. Przystanek Radogoszcz (aktualnie również Pomnik Radegast)

  •      Obszar getta we współczesnych granicach Łodzi

[edytuj] Historia getta

Przygotowania do jego utworzenia rozpoczęły się na początku października 1939 roku. W tajnym okólniku z 10 grudnia 1939 roku Friedrich Uebelhoer opisał projekt, w którym stwierdzał "konieczność ustanowienia zamkniętej i ściśle izolowanej dzielnicy żydowskiej". 8 lutego 1940 roku na podstawie zarządzenia prezydenta policji w Łodzi Johanna Schäfera utworzone zostało łódzkie getto.

Zlokalizowano je w najbardziej zaniedbanej części Łodzi (Bałuty i Stare Miasto), na obszarze 4,13 km², zmniejszonym po 30 czerwca 1942 roku do 3,82 km², zamieszkanym od 40% do 70% przez Żydów, głównie biedotę i proletariat. Ten wydzielony obszar zabudowany był 2332 domami, z około 28 400 izbami mieszkalnymi. Znaczącą większość z nich stanowiła stara zabudowa, w dużej części drewniana. Zagęszczenie skupionej ludności było ogromne. w 1942 r. na 1 km² przypadało 42 587 osób, a na jedną izbę 6 do 7 mieszkańców.

1940 r.
Marzec 1940 ul. Piłsudskiego – (w tle synagoga przy Wolborskiej).
Brama przy Altmarkt (Stary Rynek). Ruch uliczny na przejściu w poprzek "aryjskiej" Hohensteiner Straße (ul. Zgierska) pomiędzy wschodnią i zachodnią częścią getta.
Kładka nad ulicą Zgierską.

W wyniku pierwszej fazy przesiedleń w łódzkim getcie znalazło się ponad 160 tys. Żydów. Od 16 października do 4 listopada 1941 roku do getta przybyły jeszcze transporty Żydów przesiedlonych z Austrii (ok. 5 tys.), Czech (ok. 5 tys.), Luksemburga (ok. 600) i Rzeszy (ok. 10 tys. osób)[1], a od 7 grudnia 1941 do 28 sierpnia 1942 – również z innych likwidowanych gett Kraju Warty (ok. 18 tys. osób).

Obóz cygański w getcie – zdjęcie wykonane po deportacji ludności cygańskiej.
Chaim Rumkowski w trakcie przemówienia do mieszkańców na tzw. "placu strażackim" przy Lustige Gasse 14 (obszar pomiędzy posesjami 12 i 14 przy ul. Zachodniej). W tle widoczny dawny budynek straży pożarnej i Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Łodzi.

5 listopada 1941 r. do getta przybył pierwszy transport Cyganów, liczący ok 1200 osób (Romowie oraz Sinti). Dla tej oraz kolejnych grup Cyganów została wydzielona część getta przy ulicy Brzezińskiej (dziś – ulica Wojska Polskiego). Obóz cygański (Zigeunerlager Litzmannstadt) od miasta oraz pozostałej części getta oddzielały podwójne zasieki z drutu kolczastego. Zmarli oraz zamordowani mieszkańcy obozu cygańskiego grzebani byli na terenie cmentarza żydowskiego. Likwidację obozu cygańskiego rozpoczęto w pierwszych dniach stycznia 1942 roku. Główną przyczyną tak szybkiej deportacji ludności cygańskiej oraz jej eksterminacji była szerząca się wśród mieszkańców obozu epidemia tyfusu plamistego, która rozprzestrzeniała się na pozostałe tereny getta (sytuację tę potęgowały bardzo złe warunki sanitarne w getcie łódzkim), zagrażała również mieszkańcom miasta. W dniach 4-12 stycznia 1942 r. 4,3 tys. Cyganów zostało zamordowanych w obozie zagłady Kulmhof we wsi Chełmno nad Nerem. Kilka dni później, 16 stycznia 1942 r., rozpoczęły się pierwsze deportacje żydów z łódzkiego getta[2].

W 1942 Niemcy zaczęli żądać od Judenratu ludzi do deportacji. Od września 1942 wiadomym było, że deportacja oznacza śmierć. Chaim jedyną szansę na przeżycie dostrzegł w byciu produktywnym dla Rzeszy. 4 września 1942 r. na "Placu Strażackim" przy ul. Lutomierskiej 13 wygłosił przemówienie do mieszkańców wzywające do oddania swoich dzieci (do dziesiątego roku życia), starców oraz chorych. Przemówienie to poprzedziło wydarzenie nazywane "wielką szperą". W dniach 5-12 września 1942 r. z łódzkiego getta wysiedlono 15 681 "osób nienadających się do pracy" (dzieci do 10. roku życia, starców, osoby chore)[3]. Po wywózce deportacje ustały, a getto z 70 tys. mieszkańców stało się wielkim obozem pracy. Zamknięto szkoły i szpitale. Od 7 marca do 21 września 1941 r. wydawany był tygodnik dla Żydów - "Getto Zeitung" (Getto-Cajtung). Gazetę tę redagował kierownik Prasowego Referatu przy Przełożonym Starszeństwa Żydów, Szmul Rozensztajn[4]. Tygodnik ten stanowił de facto tubę propagandową Prezesa Getta, Chaima Rumkowskiego[5].

Likwidacja łódzkiego getta rozpoczęła się 23 czerwca 1944 roku. Do 14 lipca hitlerowcy wywieźli do Kulmhof ponad 7 tys. osób. Od 9 do 29 sierpnia około 70 tys. Żydów wywieziono do Auschwitz-Birkenau. Ostatni transport, i zarazem likwidacja getta, nastąpiły 29 sierpnia 1944 roku. Z głodu i chorób zmarło ok. 44 tys. ze 160 tys, mieszkańców getta. Zmarli pochowani są na nieuczęszczanych kwaterach w południowo-zachodniej części cmentarza przy ul. Brackiej.

W przeciwieństwie do wielu innych gett w Polsce Niemcy nie zdążyli gruntownie zniszczyć zabudowy tego getta, choć mieli to w planie, który realizowali systematycznie już podczas wojny (w ten sposób powstał po wojnie obecny park Staromiejski). W latach 50. ekshumowany został cmentarz przy ul. Wesołej (Zachodnia), a na jego miejscu wytyczono ulicę i postawiono bloki. W tym też czasie w trakcie poszerzania ul. Zagajnikowej przesunięto fragment zachodniej granicy (po kwatery harcerskie) cmentarza przy ul. Brackiej. Niedawno pomieszczenia dawnego gettowego Domu Kultury zostały przebudowane i zamienione na sklepy. Ruiną staje się szpital przy ul. Łagiewnickiej – jedno po drugim gettowe miejsca znikają.

[edytuj] Organizacja getta

Władzę w porozumieniu z żydowską radą Judenrat sprawował jej przewodniczący Chaim Rumkowski. Zorganizował administracyjnie i roboczo getto. Wprowadził 12-to godzinny dzień pracy. Pracowało ok. 95% dorosłych. Wyznaczał z Judenratem do wywózki (eksterminacji) poszczególne osoby, grupy wiekowe lub całe rodziny z dziećmi.

W getcie funkcjonowała żydowska administracja: policja i sądownictwo, szkolnictwo, poczta (Judenpost Litzmannstadt-Getto), opieka zdrowotna i socjalna. Działał dom kultury, gdzie odbywały się przedstawienia teatralne i występy muzyczne (m.in. słynnego chóru Hazomir). W ramach getta funkcjonował system pieniężny w postaci pokwitowań na marki. Obwieszczenie nr 70 Chaima Rumkowskiego, wzywające ludność getta do zamiany banknotów i bilonu Rzeszy na kwity markowe, ukazało się 24 czerwca 1940 roku[6]. Pieniądze były nazywane "Rumkami" lub "Chaimkami" od nazwiska Prezesa Getta Chaima Rumkowskiego. Wprowadzenie pokwitowań za marki było sprytnym posunięciem Niemców, które pozwoliło w znacznym stopniu ukrócić handel pomiędzy Gettem a miastem, ponieważ poza Gettem "Rumki" były bezwartościowe. Kolejnym aspektem wprowadzenia pokwitowań jest to, że żaden z Żydów nie mógł pozwać Niemców, że został ograbiony z pieniędzy, ponieważ za oddane pieniądze dostał pokwitowania. Wymiana pieniędzy na pokwitowania przyniosła Niemcom ogromny zysk w postaci kilku milionów marek. Za posiadanie innych pieniędzy groziła kara śmierci. Banknoty: 50 fenigów, 1, 2, 5, 10, 20 i 50 marek. Monety: 10 fenigów, 5, 10 i 20 marek.

[edytuj] Monety Getta w Łodzi

Monety Getta w Łodzi
Rok Nominał awers rewers Metal Średnica waga Nakład rant nr. kat. Parchimowicza uwagi
1942 10 fenigów AL-Mg 19,1 0,76 100 000 gładki 13
1943 5 Marek AL 22,5 1,57 32 000 000 gładki 14a nakład wraz z monetą 14b
1943 5 Marek AL-Mg 22,7 1,03 32 000 000 gładki 14b nakład wraz z monetą 14a
1943 10 Marek AL 28,3 2,6 100 000 gładki 15a grubość monety 1,6-1,7 mm,nakład wraz z monetami 15b i 15c
1943 10 Marek AL 28,3 3,4 100 000 gładki 15b grubość monety 2,1-2,2 mm,nakład wraz z monetami 15a i 15c
1943 10 Marek AL-Mg 28,3 3,4 100 000 gładki 15c grubość monety 2,1-2,2mm,nakład wraz z monetami 15a i 15b
1943 20 Marek AL 33,45 6,98 600 gładki 16

[edytuj] Banknoty Getta w Łodzi

Banknoty Getta w Łodzi
Data emisji Seria Nominał awers rewers nr. kat. Parchimowicz/Borkowski uwagi
15 maja 1940 brak 50 fenigów 50 fening rewers.jpg 50 fening awers.jpg 156
15 maja 1940 A 1 Marka 1 Marka -awers.jpg 1 Marka-rewers.jpg 157
15 maja 1940 brak 2 Marki 158
15 maja 1940 brak 5 Marek 5 marek Ghetto Litzmannstadt-awers.jpg 159
15 maja 1940 brak 10 Marek Getto Litzmannstadt 10 marek - awers.JPG Getto Litzmannstadt 10 marek - rewers.JPG 160
15 maja 1940 brak 20 Marek 20 marek Ghetto Litzmannstadt-awers.jpg Getto Litzmannstadt 20 marek - rewers.jpg 161
15 maja 1940 brak 50 Marek 50 marek Ghetto Litzmannstadt-awers.jpg 1940 getto.jpg 162

[edytuj] Znane osoby łódzkiego getta

Przypisy

  1. ↑ M. Miller, op. cit., s. 157
  2. ↑ M. Miller, op. cit., s. 242
  3. ↑ M. Miller, op. cit., s. 293
  4. ↑ M. Miller, op. cit., s. 132
  5. ↑ Joanna Szczęsna: Skrzydła rozpostarł szeroko nad nami (pol.). Gazeta Wyborcza, 2004-08-27. [dostęp 2011-10-15].
  6. ↑ M. Miller, op. cit., s. 109

[edytuj] Zobacz też

[edytuj] Linki zewnętrzne

Commons in image icon.svg
  Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Łódź Ghetto
Artykuł zawiera udostępnione na licencji GNU FDL treści pochodzące z serwisu http://www.lodzjews.org