Częstochowa
Kamienica Kupiecka, parki podjasnogórskie, Jasna Góra, Aleja Najświętszej Maryi Panny, zabytkowy ratusz
Herb Częstochowy Flaga Częstochowy
Państwo	Polska
Województwo	śląskie
Powiat	miasto na prawach powiatu
Aglomeracja	częstochowska
Prawa miejskie	pomiędzy 1370 i 1377[1]
Prezydent miasta	Krzysztof Matyjaszczyk
Powierzchnia	160 km²
Ludność (31.12.2010) • liczba • gęstość	238 042 ▼[2] 1487,76 os./km²
Strefa numeracyjna	(+48) 34
Kod pocztowy	42-200 do 42-229, 42-263, 42-271, 42-280, 42-294
Tablice rejestracyjne	SC
Położenie na mapie Polski Częstochowa
50°48′N 19°07′E / 50.8, 19.117Na mapach: 50°48′N 19°07′E / 50.8, 19.117
TERC (TERYT)	2464011
SIMC	0930868
Hasło promocyjne: Jasne, że Częstochowa (dawniejsze: Częstochowa to dobre miasto)
Urząd miejski ul. Śląska 11/13 42-217 Częstochowa
Multimedia w Wikimedia Commons
Wiadomości w Wikinews
Częstochowa w Wikicytatach
Hasło Częstochowa w Wikisłowniku
Strona internetowa

Częstochowa – miasto na prawach powiatu w południowej Polsce, siedziba powiatu częstochowskiego. W latach 1975-1999 była stolicą województwa częstochowskiego. Po reformie administracyjnej w 1999 została włączona do województwa śląskiego.

Częstochowa jest położona nad rzeką Wartą, w trzech mezoregionach fizycznogeograficznych, należących do Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej i Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej. Jest to 12. miasto w Polsce pod względem zajmowanej powierzchni i 13. pod względem liczby ludności^[3]. Według danych z 31 grudnia 2010 miasto miało 238 042 mieszkańców^[2].

Częstochowa jest centralnym miastem aglomeracji częstochowskiej, a także największym ośrodkiem gospodarczym, kulturalnym i administracyjnym w subregionie północnym województwa śląskiego^[4]. W mieście znajduje się bazylika i klasztor na Jasnej Górze z uważanym przez część chrześcijan za cudowny obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej – główny ośrodek kultu maryjnego i pielgrzymowania w Polsce^[5].

[edytuj] Geografia

Częstochowa leży na styku trzech mezoregionów geograficznych – Wyżyny Częstochowskiej, zwanej potocznie Jurą, Obniżenia Górnej Warty oraz Wyżyny Wieluńskiej. Mezoregiony te należą do wspólnej podprowincji – Wyżyny Śląsko-Krakowskiej^[6].

[edytuj] Powierzchnia

Rozwój terytorialny Częstochowy XX wieku

Obszar Częstochowy po utworzeniu miasta na początku XIX wieku, wynosił 33,06 km² i nie zmieniał się do okresu międzywojennego, gdy w latach 1928 i 1930 przyłączono do miasta obszary o powierzchni 14,13 km². Powierzchnia miasta wynosiła wówczas 47,16 km². Ponowne rozszerzenie granic miało miejsce w 1952 roku, gdy przyłączono obszary o łącznej powierzchni 45,88 km², co dało powierzchnię 93,04 km²^[7]. Od 1977 roku powierzchnia miasta wynosi 160 km²^[8].

[edytuj] Ukształtowanie terenu

W obrębie miasta dominują wysokości bezwzględne 250–270 metrów n.p.m. Na terenie miasta znajduje się kilka wzniesień o wysokościach od 280 do 300 metrów. Najwyższym wzgórzem jest Góra Ossona która ma wysokość 316,7 m n.p.m. Najniżej położonym punktem jest miejsce nad rzeką Wartą na wschód od Mirowa – 236 m n.p.m.^[6].

[edytuj] Geologia

Terytorium miasta wchodzi w skład monokliny śląsko-krakowskiej, znajduje się na jej południowo-wschodnim krańcu, w pobliżu granicy z niecką nidziańską. Obszar miasta jest zróżnicowany geologicznie, wierzchnia część to osady polodowcowe: żwiry, piaski, gliny, zaś głębsza to wapienie z okresu górnej jury^[6].

[edytuj] Rzeki

[edytuj] Demografia

 Osobny artykuł: Ludność Częstochowy.

Liczba mieszkańców (2009): 239 319.

Struktura demograficzna mieszkańców Częstochowy według danych z 31 grudnia 2007^[8]:

Powierzchnia Częstochowy: 160 km²^[8].

Wykres liczby ludności Częstochowy na przestrzeni 2 ostatnich stuleci:

Największą populację Częstochowa odnotowała w 1993 r. – wg danych GUS miasto miało 259 864 mieszkańców^[8].

[edytuj] Klimat

Częstochowa leży w strefie klimatu umiarkowanego. Średnio na dobę przypadają 4 godziny z bezpośrednim promieniowaniem słonecznym. W przebiegu rocznym największe usłonecznienie obserwuje się w czerwcu, ze względu na największą długość dnia^[6].

W Częstochowie niewiele jest dni bezwietrznych. Okresy ciszy w skali roku stanowią średnio 9,2%. Przeważają tu wiatry zachodnie – 18% i południowo-zachodnie – 18,2%. Jednocześnie osiągają one z tych kierunków największe prędkości – 2,2 m/s. Najrzadziej występują wiatry północne – 7,7% i północno-wschodnie – 7,4%^[6].

[edytuj] Historia

[edytuj] Początki Częstochowy

Pieczęć Iwo Odrowąża, autora pierwszej wzmianki o Częstochowie

Według legendy, nazwa Częstochowa oznacza osadę założoną przez osobę o imieniu Częstoch. Według tej samej legendy Częstoch miał być rycerzem, który żył w czasach księcia Bolesława III Krzywoustego^[10].

Na podstawie badań archeologicznych przyjmuje się, że Częstochowa prawdopodobnie powstała przed końcem XI wieku, jednak pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1220 roku, z dokumentu biskupa krakowskiego Iwo Odrowąża, który określał uposażenie klasztoru w Mstowie. Wśród wymienionych wówczas miejscowości, które zobowiązane były płacić na rzecz klasztoru dziesięcinę, znajdowały się także wsie Częstochowa i Częstochówka. Ta druga powstała później niż Częstochowa i prawdopodobnie miała charakter obronny, związany z lokalizacją na wzgórzu Jasna Góra. Obie wsie należały wówczas do opola mstowskiego, którego zasięg pokrywał się w przybliżeniu z późniejszym starostwem olsztyńskim^[11].

Ruiny zamku olsztyńskiego, średniowiecznego centrum administracyjnego dla Częstochowy

Sto lat później, na przełomie XIII i XIV wieku, w Częstochowie zlokalizowana została, podlegająca dekanatowi lelowskiemu, parafia, co świadczy o dużym znaczeniu gospodarczym i ludnościowym osady w regionie północno-zachodniej Małopolski, której dynamiczny rozwój nastąpił w wieku XIV. Rozwojowi sprzyjało bliskie położenie zamku olsztyńskiego i lokalizacja na szlaku łączącym Małopolskę z Wielkopolską. Częstochowę przecinał szlak z Krakowa i Olkusza na Kłobuck, Wieluń i Kalisz, od którego w Częstochowie odgałęział się trakt biegnący w stronę Piotrkowa. Po zbudowaniu w połowie XIV wieku zamku, Częstochowa znalazła się w granicach starostwa olsztyńskiego, a Częstochówka po krótkiej do niego przynależności została przekazana klasztorowi jasnogórskiemu^[11].

Wzrost znaczenia Częstochowy i rolę punktu tranzytowego poświadczają dokumenty XIV-wieczne, dotyczące pobytu we wsi królów Polski. W 1354 roku został w Częstochowie wystawiony przez polskiego monarchę pierwszy dokument, a dwa lata później wystawiono inny, dotyczący wsi Wyczerpy, w którym po raz pierwszy wspomina się o przywileju goszczenia władcy przez Częstochowę. Także w 1356 roku Częstochowa otrzymała w wystawionym w Krzepicach przywileju prawo niemieckie, które braciom Leonardowi i Kanimirowi zezwalało na lokację dwóch wsi. Jedną z nich była Częstochowa, położona w miejscu dotychczasowej osady, a drugą wieś położona na południe od niej, nad rzeką Rybną (prawdopodobnie jest to Stradomka)^[11].

[edytuj] Nadanie praw miejskich

Władysław Opolczyk, fundator klasztoru

Kwestia daty nadania osadzie praw miejskich jest niejednoznaczna, gdyż stosowny dokument nie zachował się do czasów współczesnych. Prawdopodobnie spłonął on w jednym z pożarów w XV wieku^[12]. Z tego też powodu datę wyznacza się na podstawie innych dokumentów. Po raz ostatni Częstochowę jako wieś dokumenty wymieniają w 1356 roku, a po raz pierwszy nazywają miastem w 1377 roku. Pomocne do określenia daty są także kroniki Janka z Czarnkowa, który wymieniając w 1370 roku miasta przekazane w lenno na rzecz Władysława Opolczyka nie wymienił Częstochowy, a zrobił to w 1383 roku. Na tej podstawie datę przyznania praw miejskich określa się na okres pomiędzy 1370 i 1377 rokiem. Dodatkowo w latach 1370-tych przebudowano układ przestrzenny Częstochowy w związku z nadaniem praw miejskich, co określa wymieniony dokument z 1377 roku. W 1502 roku w kancelarii króla Aleksandra I wystawiony został nowy egzemplarz dokumentu lokacyjnego^[1].

Częstochowę nazywano początkowo Nową Częstochową, zaś osadę na wzgórzu jasnogórskim, którą podarowano klasztorowi, wymieniano jako Starą Częstochowę. Nazewnictwo to nie utrzymało się i nazwy zostały dość szybko zamienione^[1]. W latach 1370-1393 Częstochowa stanowiła lenno Władysława Opolczyka, który w 1382 r. ufundował klasztor paulinów.

[edytuj] Granice miasta w średniowieczu

Kościół św. Barbary w dawnej wsi Św. Barbara, obiekt sporu miasta z klasztorem Paulinów

W okresie późnego średniowiecza tereny należące do miasta były rozległe, choć osadnictwo skupiało się na terenie obecnego Starego Miasta. Według dokumentu dotyczącego uposażenia klasztoru jasnogórskiego z 1382 roku, od zachodu granice miasta biegły po łuku od wsi Częstochówka, następnie na zachód od obecnej ul. Pułaskiego. Sporny z klasztorem był obszar wsi Barbara z tamtejszym kościołem, który został przez klasztor zagarnięty i pomimo protestów miasta i korzystnych dla niego wyroków sądów królewskich pozostał we władzy zakonu aż do upadku państwa. Dokumenty kancelarii królewskiej z 1550 roku określają, że dalej granica przecinała Stradomkę, tereny miejskie sięgały prawie do wsi Dźbów, po czym granica zakręcała na wschód, wzdłuż drogi Dźbów-Błeszno, omijała tę ostatnią osadę od północy i dochodziła do lasu olsztyńskiego. Granice wschodnie opisano w 1631 roku w starostwie olsztyńskim, jako biegnące od lasów olsztyńskich do góry Prędziszów, następnie na zachód od wsi Mirów, przez rzekę Wartę do Wyczerp. Granica północna biegła od Wyczerp przez Góry Kawie, południowy skraj wsi Wierzchowisko, a stamtąd w stronę Częstochówki. Samo miasto położone nad przeprawą przez Wartę otoczone zostało murami miejskimi, w których znajdowało się kilka baszt. Mury te rozebrano stopniowo po potopie szwedzkim^[12].

[edytuj] Procesy z klasztorem jasnogórskim

Duże znaczenie dla gospodarki miejskiej miał ruch pielgrzymkowy, z którym związany był handel z pątnikami. Klasztor usiłował zmonopolizować handel okołopielgrzymkowy, co spotykało się z oporem mieszczan. Miasto wielokrotnie procesowało się z klasztorem o kwestie handlu pod Jasną Górą, co wskazuje, że była to wysoce dochodowa działalność. Po latach sporów przywilej Kazimierza IV z 1462 roku przyznał klasztorowi prawo handlu, ale odwołanie miasta przyniosło w 1493 roku nowy dekret, w którym Jan I Olbracht zakazał klasztorowi działalności handlowej, z wyjątkiem sprzedaży niewielkich ilości żywności. Władze klasztorne zignorowały jednak zakaz, który łamany był aż do czasu upadku państwa w XVIII wieku^[12].

[edytuj] Okres rozwoju za ostatnich Jagiellonów

Starosta olsztyński Mikołaj Szydłowiecki

Kolejny okres rozwoju nastąpił w XVI wieku, a okres dobrobytu wiązał się z późniejszym królem Polski Zygmuntem, wówczas księciem głogowsko-opawskim, który wielokrotnie przebywał w mieście (1498, 1502, 1502, 1503, 1505, 1505, 1506). Dzięki poparciu Zygmunta miasto uzyskało liczne przywileje, m.in. wydanie kopii przywileju lokacyjnego (1502), przywilej pobierania myta mostowego na Warcie (1504, 1512), przywilej organizowania jarmarków (1508) oraz zwolnienie z ceł i podatków targowych dla mieszczan na 12 lat^[13]. Przywilej z 1508 rok pozwalał organizować jeden jarmark rocznie, w 1564 roku organizowano trzy w roku, a w 1639 zezwolono na organizację sześciu w roku^[14]. Z nadania Zygmunta starostą olsztyńskim został natomiast Mikołaj Szydłowiecki, który przyczynił się do rozwoju całego regionu. W XVI wieku rosła także liczba mieszkańców. W 1564 roku znajdowało się w Częstochowie 218 domów, a w następnych latach już 249 (1569), 331 (1620), 399 (1631). W latach 1625-30 region, w tym miasto, dotknięty został zarazą, w wyniku której na 399 domów w mieście 78 stało opuszczonych. Aż do potopu liczba mieszkańców nieznacznie wzrosła, ale w następnych latach postępujący rozkład struktur państwowych zahamował rozwój miasta i spowodował jego podupadnięcie^[13].

Obrona Jasnej Góry na obrazie Januarego Suchodolskiego

[edytuj] Okres wojen

Pierwszy większy najazd zanotowano w 1587 roku, gdy wojsko pretendenta do korony królewskiej Maksymiliana III Habsburga złupiło miasto w drodze do Krakowa. Ze względu na peryferyjne położenie klasztoru jasnogórskiego darzący klasztor sympatią królowie z dynastii Wazów zdecydowali obwarować go nowoczesnymi fortyfikacjami typu holenderskiego z bastionami, które uczyniły z Jasnej Góry jedną z potężniejszych twierdz Rzeczpospolitej.

W 1665 roku miała tu miejsce bitwa pod Częstochową, jedno ze starć zbrojnych w trakcie rokoszu Lubomirskiego. Pobite wojska królewskie szukały wówczas schronienia w twierdzy jasnogórskiej, jednak przeor klasztoru nakazał zamknięcie bram przed królewskimi żołnierzami^[15].

Wobec niekorzystnego położenia w wojnie przeciw Szwecji, w nocy z 7 na 8 listopada 1655 roku, jasnogórską ikonę wywieziono do Lublińca, a następnie do Głogówka. Wobec postępów szwedzkich w Polsce jasnogórscy paulini złożyli za pośrednictwem feldmarszałka Arvida Wittenberga hołd poddaństwa królowi Szwecji i otrzymali w zamian list żelazny gwarantujący nietykalność klasztoru, jednak wobec chaosu w kraju zaczęli przygotowani do obrony klasztoru na wypadek ataku innych oddziałów^[16].

18 listopada 1655 r. pod Jasną Górą znalazły się szwedzkie wojska gen. Burcharda Müllera, które zaczęły oblężenie klasztoru, które składało się głównie z drobnych potyczek i wymiany ognia artyleryjskiego. Kilkukrotnie przerywano też chaotyczne działania zbrojne z powodu rokowań. Już 26 listopada część załogi, w tym zakonnicy, zbuntowała się i zażądała kapitulacji, ale dowodzący załogą przeor Augustyn Kordecki zażegnał bunt przez podwojenie żołdu i usunięcie z klasztoru części niechętnej obronie załogi^[16].

Szwedzi nie zdobyli klasztoru, ponieważ nie byli przygotowani na zdobywanie twierdzy oraz uznali że zajmowanie klasztoru siłą może przyczynić się do podsycenia ruchu partyzanckiego. Nie podjęli ataku także po 10 grudnia, gdy ich siły zostały wzmocnione dwoma ciężkimi działami i piechotą, a dodatkowo list króla Karola Gustawa z 12 grudnia po raz kolejny zakazywał Mullerowi dalszego oblężenia, sugerując zawarcie z załogą paktu, w którym mieli oni zagwarantować zerwanie współpracy z Janem Kazimierzem^[16].

Kolejne negocjacje prowadzone od 15 a 18 grudnia zbliżyły stanowiska stron, ale Szwedzi nie chcieli zgodzić się, by dowódcą szwedzkiej załogi w twierdzy został polski katolik. W nocy z 26 na 27 grudnia wojska szwedzkie ostatecznie zwinęły obóz, zakończyły oblężenie i wycofały się spod twierdzy. Przygotowania do wycofania zostały jednak przez załogę Jasnej Góry omyłkowo uznane za przygotowanie do szturmu, w związku z czym część załogi zaczęła żądać poddania twierdzy^[16].

Oblężenie twierdzy nie było momentem zwrotnym w wojnie przeciw Szwecji, ponieważ już we wrześniu toczyły się w Wielkopolsce walki partyzanckie, w październiku wybuchło powstanie górali żywieckich, w połowie listopada chłopów sądeckich, od października rozpoczęły się bunty w wojsku kozackim, a 20 listopada król Jan Kazimierz wydał uniwersał wzywający cały naród do powstania^[17].

Przez długi czas głównym źródłem informacji o oblężeniu klasztoru był pamiętnik dowodzącego obroną Kordeckiego Nova Gigantomachia, dopiero Aleksander Bruckner zwrócił w roku 1899 uwagę, że oblężenie nie było wzmiankowane w innych źródłach współczesnych wydarzeniom, a w 1904 roku ukazała się praca szwedzkiego historyka Teodora Westrina „O oblężeniu klasztoru częstochowskiego przez wojska Karola X Gustawa w r. 1655”, która została napisana w oparciu o źródła z archiwum królewskiego w Sztokholmie, w tym listy Karola Gustawa, Kordeckiego i Mullera^[17].

[edytuj] Okres upadku państwa

W okresie potopu miasto zostało w znacznej części zniszczone na skutek postoju obcych wojsk, spora część ludności zginęła, zmarła lub uciekła. Okres kilkunastu lat po potopie szwedzkim to także czas słabo udokumentowany w źródłach, opisywany wyłącznie za pomocą źródeł klasztornych, które dotyczą głównie zapisów na rzecz klasztoru lub częstochowskiej parafii. Przez kilka lat po tej wojnie na rzecz klasztoru nie uczyniono żadnych zapisów, dopiero w 1665 roku pojawia się pierwszy zapis. Wskazuje to na znacznej zubożenie ludności i wyludnienie miasta oraz regionu. Na podstawie szacunków miasto straciło w okresie potopu ponad 50% ludności i ponad 60% zabudowań. Okoliczne miasta, w tym Przyrów, Olsztyn i Mstów zanotowały jednak znacznie wyższe straty, co pozwala przypuszczać, że Częstochowa została potraktowana przez armię szwedzką jako baza dla oficerów i tym samym zniszczenia starano się ograniczać^[18].

27 lutego 1670 roku w klasztorze na Jasnej Górze odbył się ślub polskiego króla Michała z arcyksiężniczką Eleonorą^[19].

Miasto odbudowywało się długo i powoli, jeszcze w latach 1680-tych znajdowały się w nim zrujnowane domy. Szybciej odbudowywał się klasztor, który w przeciwieństwie do miasta, cieszył się licznymi darowiznami i nadaniami królewskimi i szlacheckimi. W 1682 roku odbyły się uroczystości 300-lecia sprowadzenia częstochowskiego obrazu z Matką Boską, na które przybyło 140.000 pielgrzymów z Polski i Śląska^[20].

Przez kilkadziesiąt lat po potopie w pobliżu miasta stacjonowało wojsko, które kilkakrotnie pustoszyło miasto, głównie z powodu zaległości w wypłacie przez skarb królewski żołdu. Po śmierci Jana III Sobieskiego część oddziałów zawiązała pod miastem konfederację celem odzyskania zalegych pieniędzy. W latach 1701, 1704, 1705 i 1709 miasto zostało złupione przez Szwedów. Zniszczenia i kontrybucje wiązały się ze znacznymi opłatami ponoszonymi przez miasto. Władze miejskie protestowały natomiast przed uchylaniem się duchowieństwa i szlachty zamieszkałej w mieście przed ponoszeniem tych opłat, ale protesty nie przyniosły skutku^[21].

Kazimierz Pułaski i konfederaci barscy pod Częstochową

29 lutego 1768 roku została zawiązana konfederacja barska, której walki toczyły się także na ziemi częstochowskiej. 8 lutego 1769 r. konfederaci zajęli twierdzę Jasna Góra, którą kilkukrotnie usiłował zdobyć rosyjski korpus gen. Iwana Drewicza. Rosjanie wycofali się spod twierdzy 15 stycznia 1771 roku^[19], a sami konfederaci opuścili ją 18 sierpnia 1772 roku. Obroną twierdzy jasnogórskiej kierował Kazimierz Pułaski^[22].

W 1789 roku populację samej Starej Częstochowy szacowano na ok. 1600, tj. mniej niż w okresie jagiellońskim. Jednak w porównaniu z innymi ośrodkami miejskimi o podobnej wielkości Częstochowa w okresie wojen XVII wieku wyludniła się mniej niż inne miasta^[23].

Okres po potopie był natomiast pomyślny dla Częstochówki, która dynamicznie rozwijała się i rozbudowywała. Będący właścicielem wsi klasztor intensywnie zabiegał o rozwój osady, w której przybywało uznanych rzemieślników i handlarzy. W 1717 roku klasztor otrzymał przywilej nadający Częstochówce prawa miejskie jako Nowa Częstochowa^[24]. Nowe miasto zostało jednak zrujnowane w okresie konfederacji barskiej i nigdy nie odbudowało już swojej pozycji. W 1789 roku liczbę mieszkańców szacowano na ok. 1200^[23].

Po uchwaleniu Konstytucji 3 maja Sejm zdecydował, aby sejmiki legitymizowały konstytucję. Termin odbycia sejmików wyznaczono na 14 lutego 1792 roku, a na miejsce sejmiku dla powiatów lelowskiego i ksiąskiego województwa krakowskiego wyznaczono Starą Częstochowę, choć początkowo miał się on odbyć w Żarnowcu. Wybór Częstochowy był potwierdzeniem jej pozycji ekonomicznej w regionie^[25].

Kościół św. Zygmunta, miejsce odbycia jedynego w historii Częstochowy sejmiku

Ostatecznie sejmik odbył się 14 i 15 lutego w kościele św. Zygmunta i obecny był na nim także poseł na Sejm Stanisław Sołtyk, który miał agitować wśród szlachty za konstytucją, która w województwie krakowskim cieszyła się dużym poparciem. Na marszałka sejmiku wybrano Feliksa Wielogłowskiego^[25].

Po II rozbiorze Polski obie miejscowości znalazły się kolejno w departamencie łęczyckim, piotrkowskim i kaliskim Prus Południowych. W 1798 r. Stara Częstochowa została stolicą jednego z 11 obwodów departamentu^[25].

Po 1807 roku zlokalizowana w departamencie kaliskim Księstwa Warszawskiego, a od 1815 roku w składzie województwa kaliskiego Królestwa Polskiego. W latach 1807–1830 była stolicą powiatu i miejscem obrad sejmików, na których wybierano posłów na Sejm^[25].

[edytuj] Utworzenie połączonej Częstochowy

Spis ludności dla regionu częstochowskiego przeprowadzono ponownie w 1821 roku z okazji zmiany na stanowisku proboszcza częstochowskiego. Nową Częstochowę zamieszkiwało wówczas 1036 osób, a Starą Częstochowę 2758, przy czym ta ostatnia liczba nie obejmuje osad, które nie wchodziły bezpośrednio w skład właściwego miasta. W tych osadach (Zawodzie, Stradom, Kucelin) żyły 394 osoby^[23].

Aleja Najświętszej Maryi Panny w Częstochowie – główna ulica zjednoczonej Częstochowy

Po raz pierwszy projekt połączenia obu miast pojawił się zaraz po odrodzeniu Polski w 1815 roku^[23]. Plan połączenia miast podjęto ponownie w 1823 roku, a jego opracowaniem zajął się inżynier wojewódzki Jan Bernhard, który w 1819 roku wytyczył Aleję Panny Maryi (obecnie Aleja Najświętszej Maryi Panny), która połączyła Starą Częstochowę z Jasną Górą. Na wytyczone wówczas parcele zapraszano osadników z kraju i zagranicy, wymagając jedynie postawienia na nich do 1826 roku domów murowanych o więcej niż jednej kondygnacji. W 1826 r. Rada Administracyjna Królestwa Polskiego uchwaliła także pożyczkę dla budujących się w Częstochowie. Formalnie oba miasta zostały połączone w jedno 19 sierpnia 1826 roku, gdy Rada Administracyjna wydała stosowne dokumenty nadające nowo powstałej Częstochowie prawa i prerogatywy miasta wojewódzkiego. Problemem był natomiast status przysiółków Św. Barbara i Św. Roch, które należały przed rozbiorami do Nowej Częstochowy, ale przez rząd pruski nie zostały klasztorowi skonfiskowane. Włączono je w obręb miasta dopiero w 1826 roku, ale mieszkańcy tego terenu wciąż posiadali status równy mieszkańcom wsi, zobowiązani byli także odrabiać pańszczyznę. Pomimo licznych skarg i protestów mieszkańców tych dzielnic aż do czasu uwłaszczenia w 1863 roku problem nie został rozwiązany^[26]. Po połączeniu obu miast Częstochowa pod względem liczby ludności wysunęła się na czwarte miejsce w Królestwie, po Warszawie, Lublinie i Kaliszu.

W wyniku połączenia Starej Częstochowy i Nowej Częstochowy miasto uzyskało przywilej organizacji władz miejskich według zasad zarezerwowanych dla miast wojewódzkich. Prezydentem miasta został Józef Gąsiorowski, pierwszym radnym dotychczasowy burmistrz Starej Częstochowy Jan Muszyński, a drugim radnym dotychczasowy kasjer Tomasz Mientzer. Skład władz nie zmienił się do powstania listopadowego^[27]. W 1828 r. wybudowano natomiast na obecnym pl. Biegańskiego budynek ratusza^[28].

[edytuj] Okres od powstania listopadowego do styczniowego

Na początku grudnia 1830 r. powołane komitet obywatelski, który przejął funkcje administracyjne, odsuwając od nich prezydenta Gąsiorowskiego. Sprzeciwiła się temu jednak rada obywatelska województwa kaliskiego, która rozwiązała komitet i utworzyła w jego miejsce nowy trzyosobowy komitet niemający prawa ingerować w sprawy administracyjne miasta. 20 czerwca 1831 roku przeprowadzone zostały na nowych zasadach wybory do demokratycznej rady municypalnej, która działała do zajęcia miasta przez wojska rosyjskie, które przywróciły stary ustrój^[27].

W 1835 r. rozpoczęto trwającą trzy lata budowę szpitala miejskiego przy Alei 17, początkowo nazywanego imieniem św. Benedykta, a od 1854 r. imieniem Marii Panny^[28].

W połowie XIX wieku terytorium miasta ogrodzono słupkami granicznymi z drewna dębowego, na których wyryto napis informujący o granicach administracyjnych miasta^[26].

Częstochowa w tym okresie nie miała rozwiniętego przemysłu, działalność gospodarczą prowadzili głównie kupcy, zakłady tkackie, ciesielskie, ślusarskie, kowalskie, krawieckie i złotnicze. Większymi przedsięwzięciami były zakłady drukarskie Pawła Szyszkowskiego i jasnogórskie. Dopiero w latach 1820-tych zaczęły rozwijać się pierwsze większe zakłady. W tym okresie powstała pierwsza manufaktura tkacka, którą otworzył Dawid Kronenberg, oraz manufaktura wyrobów blaszanych Fryderyka Eperleina, jednak żaden z tych zakładów nie zatrudniał więcej niż kilkudziesięciu robotników^[29]. W 1840 r. E. Limprecht założył częstochowski browar^[30].

Mapa z 1839 roku z zaznaczoną Częstochówką, Częstochową i Nową Częstochową

W latach 1840-tych rozpoczął się w częstochowskim przemyśle tkackim kryzys w wyniku którego zamknięte zostały 52 z 83 manufaktur tkackich, nastąpiła też emigracja robotników, głównie do Łodzi, Tomaszowa Mazowieckiego i Żyrardowa^[29].

W okresie Wiosny Ludów Częstochowa była objęta przez władze rosyjskie szczególnymm nadzorem jako duże, nadgraniczne miasto i ważny węzeł komunikacyjny. W obawie o wybuch powstania wywyołanego pod wpływem Polaków z innych zaborów zaostrzono przepisy meldunkowe w mieście i wzmocniono żandarmerię, wprowadzono kontrolę dokumentów na rogatkach^[31].

W 1852 roku na dworcu kolejowym w Częstochowie zainstalowano pierwszy w mieście aparat telegraficzny^[32]

W 1861 r. ukaz carski ustanowił w Polsce rady miejskie, powiatowe i guberialne. Na podstawie tego prawa utworzona została w Częstochowie rada miejska złożona z ośmiu członków, przewodził jej prezydent Stanisław Łącki, a sekretarzem został Julian Kalinka. Kompetencje rady były jednak ograniczone i sprowadzały się głównie do przedstawiania władzom powiatowym i guberialnym postulatów, w związku z tym rada miejska zaczęła domagać się rozszerzenia swych kompetencji i podjęła krytykę Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego oraz ogłosiła w związku z tym swoją dymisję uznając, że istnienie rad w takim kształcie za bezcelowe (6 grudnia 1862 r.). Było to jedyne tego typu wystąpienie w całej Polsce^[33].

8 września 1862 r. odbyła się w mieście patriotyczna manifestacja przed kościołem św. Zygmunta, na której zebrało się kilkuset Polaków i Żydów pod biało-czerwonymi sztandarami. Pochód przemaszerował ul. Warszawską, Mostową i Nadrzeczną pod synagogę. W odwecie rosyjski pułkownik Olenicz wydał polecenie zniszczenia Częstochowy, które zrealizowano w formie kilkugodzinnego rabunku, bicia i gwałtów zakończonych podpaleniem miasta. W wyniku tych zajść zniszczeniu uległo 2/3 zabudowy Starego Miasta. W proteście przeciw działaniom wojska zorganizowano w sali hotelu Polonia kolejną manifestację, która spowodowała wprowadzenie w Częstochowie stanu wojennego^[34].

W grudniu 1862 r. przygotowujący powstanie Komitet Centralny Narodowy zdecydował o podporządkowaniu Częstochowy z chwilą wybuchu powstania komendantowi wojskowemu województwa kaliskiego Józefowi Oxińskiemu, a naczelnikiem miasta mianował dr. Juliana Kalinkę, któremu podporządkowały się władze miejskie^[34].

Oddział powstańców styczniowych pod Jasną Górą

W okresie powstania styczniowego w okolicach miasta dochodziło do licznych potyczek oddziałów powstańczych z wojskami rosyjskimi^[31]. W nocy z 22 na 23 stycznia 1863 r. z Częstochowy wyruszył pierwszy oddział pod dowództwem por. Józefa Grekowicza, a 24 stycznia pod dowództwem Teodora Cieszkowskiego^[34]. W rejonie Częstochowy działały także jednostki mjr. Józefa Oxińskiego, płk. Zygmunta Chmieleńskiego^[31], gen. Edmunda Taczanowskiego, kpt. Anastazego Mossakowskiego^[34]. Szeregi powstańcze zasiliło także kilku polskich i rosyjskich dezerterów ze stacjonującego w mieście witebskiego pułku piechoty. Największe starcia na ziemi częstochowskiej to potyczki pod Koniecpolem^[34], Kruszyną, Janowem^[31][34], Mełchowem^[34], Mirowem, Ogrodzieńcem, Ostrowami, Prusickiem^[34], Wąsoszem^[31] i Żarkami, a ostatnią stoczono pod Chorzenicami 4 lipca 1864 r^[34].

[edytuj] Okres rozwoju przemysłu w mieście

Przemysł zaczął rozwijać się w Częstochowie na początku lat 1870-tych. Jeszcze w 1865 r. w mieście znajdowały się jedynie 3 wapienniki, wytwórnia wyrobów blaszanych, wytwórnia mydła i świec, browar, cegielnia, wytwórnia wód gazowych i blich, które zatrudniały łącznie 24 robotników najemnych, oraz dwa młyny^[35].

Pierwszym większym przedsiębiorcą w Częstochowie był Berek Kohn, który w 1869 r. uruchomił razem z Adolfem Oderfeldem drukarnię i zakład litograficzny. Następnie zaczęły powstawać manufaktura zapałczana Filipa Sperbera, manufaktura zapałczana Henryka Janklowicza i manufaktura wyrobów metalowych Józefa Weinberga (1870), manufaktura pończoch Rotszylda, fabryka papieru i młyny Karola Ginsberga i Berka Kohna (1872)^[35]. W 1897 r. w podczęstochowskim Rakowie Bernard Hantke uruchomił obecną Hutę Częstochowa.

Pomnik cara Aleksandra II, który stał przed Jasną Górą w latach 1889-1917

W 1869 r. w przemyśle było zatrudnionych ok. 600 robotników. Pod koniec lat 1870-tych rozpoczął się rozwijać wielki przemysł, a w następnej dekadzie nastąpiła mechanizacja całości produkcji. W latach 1880-tych i 1890-tych do miasta napłynął kapitał francuski, belgijski i niemiecki. Największą gałęzią przemysłu stało się włókiennictwo, intensywnie rozwijał się też przemysł metalowy, chemiczny i galanteryjny. Liczba zakładów przemysłowych wzrosła z 18 w 1892 roku, do ponad 70 w 1904, a zatrudnienie z 3238 do 7816 robotników. Wartość produkcji wzrosła z 5 mln rubli w 1894 r. do 10 mln w 1904^[35].

Na rozwój przemysłu w Częstochowie wpłynęło głównie dogodne położenie nad rzeką Wartą i jej licznymi dopływami i odgałęzieniami (Kucelinka, Stradomka, Konopka), co zapewniało dostęp do wody jako środka produkcji i umożliwiało odprowadzanie ścieków, a także obecność złóż rud żelaza, gliny i wapienia, które stanowiły surowiec dla wielu zakładów. Wobec dużego znaczenia wody, większość zakładów przemysłowych zlokalizowała się w południowej części miasta, u zbiegu Stradomki i Warty. Było to też powodem lokowania fabryk tuż za południowymi granicami miasta i rozwój osad Ostatni Grosz, Raków czy Stradom, które w późniejszym okresie włączono w granice miasta^[35].

Również sposób wytyczenia granic miasta w czasie łączenia Starej i Nowej Częstochowy, kiedy w obręb miasta włączono wiele niezabudowanych gruntów, sprawił, że cena gruntu inwestycyjnego w Częstochowie była dwukrotnie niższa niż w innych dużych ośrodkach przemysłowych (Łódź, Zagłębie Dąbrowskie). Istotny wkład miało także istnienie w mieście klasztoru jasnogórskiego, gdyż zmierzający do niego pielgrzymi stanowili istotną grupę konsumentów^[35].

Ratusz w Częstochowie na początku XX wieku

Obok przemysłu rozwijała się działalność rzemieślnicza i handlowo-usługowa. Pomiędzy 1891 i 1904 rokiem ilość warsztatów wzrosła z 260 do 678, ilość robotników w nich pracujących z 611 do 1795, a wartość produkcji z 154 tys. do 1165 tys. rubli^[35].

W 1902 r. uruchomione zostało połączenie kolejowe z granicą pruską w Herbach, a dziewięć lat później z Kielcami. Dzięki uruchomieniu linii kolejowych ułatwiony został import surowców i eksport wytworów częstochowskiego przemysłu, co było kolejnym impulsem dla rozwoju przemysłu, oograniczonym jedynie w okresie rewolucji 1905 roku. Od 1911 do 1914 r. nastąpił natomiast kolejny okres przyśpieszonego rozwoju miasta^[36].

Zobacz w Wikiźródłach relację Feliksa Dzierżyńskiego ze strajku powszechnego w Częstochowie

W 1904 r. w Częstochowie zaczął tworzyć się ruch rewolucyjny; w maju tego roku miała miejsce pierwsza demonstracja, wznoszono na niej hasła socjalne i patriotyczne. 25 grudnia Wincenty Makowski usiłował natomiast wysadzić w powietrze pomnik cara Aleksandra II, który stał przed Jasną Górą. Po wybuchu rewolucji w styczniu 1905 r. robotnicy częstochowscy ogłosili w lutym strajk powszechny. Domagano się podwyżek i określenia pensji minimalnych. Po miesiącu strajk został zakończony, ale kolejny miał miejsce w maju, a w czerwcu wybuchły starcia uliczne z wojskiem, w których zginęło ok. 20 robotników. Ostanim dużym strajkiem był ten przeprowadzony na przełomie października i listopada. W następnych latach zdarzały się nieliczne i nieskoordynowane wystąpienia, które od 1909 r. całkowicie ustały. Kolejne strajki wybuchły dopiero w maju i sierpniu 1912 r. Ruch strajkowy osłabł głównie z powodu poprawy koniunktury gospodarczej po 1909 roku, która trwała aż do wybuchu I wojny światowej^[37].

W 1909 roku w mieście odbyła się Wielka Wystawa Rolniczo-Przemysłowa. Częstochowa przeżywała dynamiczny wzrost gospodarczy, powstawało ok. 60 dużych zakładów przemysłowych, 3-krotnie wzrosła liczba mieszkańców. Częstochowa miała monopol w przetwórstwie juty (90% produkcji krajowej), wyrobie galanterii (80% rynku), zabawek (70%).

[edytuj] I wojna światowa

Wkrótce po wybuchu I wojny światowej Częstochowa została bez walk zajęta (3 sierpnia 1914) przez wojska niemieckie. Miasto zostało odcięte od reszty kraju, zakłady przemysłowe zostały przez Niemców unieruchomione, a częściowo zdewastowane. Z powodu tych zdarzeń sytuacja ludności miasta uległa gwałtownemu pogorszeniu. Unieruchomienie zakładów przemysłowych miało na celu zmuszenie robotników do migracji na Górny Śląsk i zastąpienie nimi w tamtejszych zakładach robotników powołanych do armii. Ogólnie do Niemiec wyjechało ponad 20.000 robotników. Dopiero w 1916 r. uruchomione zostały drobne zakłady przemysłowe i częściowo huta na Rakowie^[38].

Mapa miasta z 1915 roku

Już 7 sierpnia dokonano mordów w dzielnicy podjasnogórskiej, gdy pijani żołnierze zabili kilku towarzyszy broni. O śmierć żołnierzy oskarżono mieszkańców miasta i ostrzelano domy przy ul. Siedmiu Kamienic, a kilkanaście osób w całym mieście rozstrzelano. Następnego dnia nastąpiły masowe aresztowania, część więźniów rozstrzelano pod Jasną Górą, a część wywieziono do Niemiec. Na miasto nałożono także kontrybucję i zagrożono powtórzeniem represji w razie napadów na żołnierzy. Po zajęciu miasta pojawili się w nim żołnierze Legionów Polskich, którzy podjęli akcję werbunkową, ale większość społeczeństwa zachowała się biernie^[38].

2 lutego 1915 r. miasto odwiedził następca tronu Austrii arcyksiążę Karol, 6 lutego cesarz Niemiec Wilhelm II Hohenzollern, a 17 maja król Saksonii Fryderyk August III Saski^[38].

W odróżnieniu od miasta Jasna Góra znalazła się od kwietnia 1915 r. pod okupacją katolickich Austro-Węgier. Jednocześnie władze niemieckie zakazały urządzania pielgrzymek, co utrzymującą się z pielgrzymów ludność dzielnic okołoklasztornych wpędziło w nędzę i zmusiło do przekwalifikowania lub emigracji^[38].

W 1915 r. wstrzymano zaopatrywanie miasta w żywność, ale wobec obaw o strajki i zamieszki, Niemcy przerzucili ten obowiązek na częstochowskich przemysłowców. W czasie okupacji miasto uzyskało samorząd miejski. Rada miasta została utworzona z dniem 1 lipca 1915 roku, a w kwietniu 1917 r. odbyły się wybory do nowej rady miasta, która wybrała polskiego burmistrza miasta – dr. Józefa Marczewskiego. W październiku tego samego roku rada miejska zażądała od władz okupacyjnych zgody na likwidację pomnika cara Aleksandra II, na co zgodę wyraził generał-gubernator warszawski Hans Hartwig von Beseler^[38].

Po rewolucji lutowej w mieście miały miejsce liczne demonstracje polityczne, m.in. 17 lutego 1918 r. protesty przeciw traktatowi brzeskiemu. 10 listopada 1918 r. częstochowianie rozpoczęli rozbrajanie stacjonujących w mieście wojsk niemieckich. Niemcy nie stawiali większego oporu, wyjątkiem były zakłady Stradom, gdzie niemieccy żołnierze bronili całą noc. 11 listopada władzę w mieście oficjalnie przejęli Polacy^[38].

[edytuj] Dwudziestolecie międzywojenne

12 listopada 1918 roku przemaszerowały częstochowskimi Alejami trzy kompanie Wojska Polskiego pod dowództwem kpt. Ludwikowskiego.

W okresie powstań śląskich Częstochowa była głównym ośrodkiem pomocy dla powstańców. W mieście organizowano zbiórki pieniędzy i lekarstw oraz punkty werbunku ochotników.

Po załamaniu się polskiej ofensywy na Kijów w 1920 roku Częstochowa musiała od 4 grudnia 1920 r. zakwaterować i wyżywić rząd ukraiński Semena Petlury wraz z dwoma tysiącami uchodźców. Na potrzeby atamana i jego adiutanta zajęto kilka pokoi w hotelu Polonia, a w innych hotelach i budynkach na potrzeby innych Ukraińców. Ze względu na zły stan aprowizacji miasta i brak lokali miasto starało się uzyskać od władz polskich decyzję o przeniesieniu Ukraińców. Przeciwko obecności uchodźców w mieście protestowali także mieszkańcy, argumentujący niechęć dewastacją lokali przez Ukraińców oraz ich odpowiedzialnością za akcje wymierzono przeciwko polskiej ludności na Ukrainie^[39]. W 1921 roku większość z nich wyjechała z miasta.

Szkoła Towarzystwa Żydowskich Szkół wzniesiona w okresie międzywojennym

W okresie dwudziestolecia międzywojennego trwał dalszy rozwój miasta, jednak lokalny przemysł podupadł i rozwijał się w znacznie wolniejszym tempie, co było skutkiem zniszczeń wojennych i załamania koniuktury. Efektem tego było niedobór środków publicznych i zahamowanie inwestycji publicznych w infrastrukturę, kulturę i komunikację^[39]. W pierwszych latach po wojnie utrzymywało się w regionie duże bezrobocie. W 1921 r. ok. 3.500 robotników wyemigrowało za pracą do Fracnji^[40].

W związku z poprawą koniunktury po 1926 r. nastąpiło zmniejszenie bezrobocia, zaczęły także powstawać nowe przedsiębiorstwa, m.in. zakłady ceramiczne w Gnaszynie i odlewnia stali^[40]. W okresie kryzysu gwałtownie spadło zatrudnienie, wiele osób pozostawało bez pracy, wybuchały masowe strajki, podczas manifestacji pierwszomajowej w 1936 roku były ofiary śmiertelne i ranni^[41]. Wzrost koniunktury nastąpił ponownie od 1934 r. W tym okresie rozwijał się głównie przemysł ciężki przy jednoczesnym kryzysie przemysłu włókienniczego^[40].

W 1928 roku populacja robotników w mieście i okolicy wynosiła ok. 37 000 osób, z czego ok. 50% w przemyśle włókienniczym. Na podstawie liczby zatrudnionych w przemyśle można szacować, że ⅔ ludności utrzymywało się z przemysłu. Częstochowa była znaczącym ośrodkiem przemysłu włókienniczego, m.in. była producentem 80% krajowej juty. Kolejnymi pod względem wielkości działami przemysłu były przemysł wełniany i bawełniany. Ok. 28% robotników pracowało w przemyśle hutniczym, metalowym i górnictwie (huty, odlewnie, fabryki narzędzi, kopalnie), a ok. 8% w ceramicznym (zakłady ceramiczne, fabryki szkła). Ponadto w regionie Częstochowy istniał przemysł chemiczny i zakłady produkcji zapałek, zakłady przemysłu papierowego (fabryka papieru, młyny), spożywczego (fabryka cukru, młyny), zabawkarskiego i celuloidowego. Natomiast ze względu na rozwój fabryk wyrobów drobnych (sztućce, oprawy do okularów, guziki, papierośnice) miasto było nazywane "polską Norymbergą"^[40].

W latach 1928, 1930 i 1934 przyłączono do miasta m.in. Ostatni Grosz, Raków, Lisiniec, Stradom, Mirów, Kamień i część Błeszna^[42]. W 1939 roku Częstochowa liczyła już 138 tys. mieszkańców, co plasowało ją na 8 miejscu pod względem największych miast Polski.

Od 1925 roku w Częstochowie mieściła się siedziba biskupstwa (od 1992 arcybiskupstwa).

[edytuj] II wojna światowa

Żołnierze niemieccy na ziemi częstochowskiej w czasie kampanii wrześniowej

Po wybuchu II wojny światowej Niemcy wkroczyli do miasta 3 września 1939 roku, zaraz po wycofaniu się polskiej 7 Dywizji Piechoty, i już następnego dnia dokonali mordów, które do historii przeszły pod nazwą krwawego poniedziałku. W nocy z 9 na 10 listopada miały natomiast miejsce masowe aresztowania Sonderaktion prowadzone w całym kraju, związane z zamachem w Bürgerbräukeller. Większość więźniów zwolniono 24 grudnia, ale na początku 1940 roku miały miejsce kolejne represje w ramach akcji AB wymierzonej w elitę społeczną. Większość wówczas aresztowanych rozstrzelano. Podobnie jak w reszcie kraju, zlikwidowano instytucje kulturalne, oświatowe i biznesowe, czego zamiarem było przekształcenie Polaków w społeczeństwo niewykształconych robotników. Przedsiębiorstwa czętochowskie objęto komisarzycznym nadzorem, który powierzono Niemcom. W 1942 r. utworzona została utworzona dla coraz liczniej napływającej społeczności niemieckiej wydzielona dzielnica, a Polaków w niej mieszkających wysiedlono do zlikwidowanego już wówczas getta^[43].

Zarządzeniem władz okupacyjnych tereny leżące na zachód i południe od Częstochowy zostały włączone do Rzeszy, natomiast samo miasto stało się miastem wydzielonym (Stadkreis Tschenstochau) w dystrykcie radomskim Generalnego Gubernatorstwa i nosiło nazwę Tschenstochau^[43].

9 kwietnia 1941 r. została utworzona w Częstochowie dzielnica żydowska, która była kolejnym etapem procesu dyskryminacji, eksploatacji i eksterminacji Żydów. Na terenie getta w szczytowym okresie jego zapełnienia mieszkało ok. 50.000 Żydów z Częstochowy i okolic. Rozkazem Heinricha Himlera z 19 lipca 1942 r. nakazana została eksterminacja ludności żydowskiej w GG, którą w Częstochowie rozpoczęto 22 września wywożąc ludność do obozu zagłady w Treblince. Akcja wywozu trwała do 6 października i skutkowała zamordowaniem lub wywiezieniem do obozu zagłady 40.000 ludzi. W Częstochowie pozostało wówczas ok. 5.000 żydowskich robotników przemysłu zbrojeniowego z rodzinami, których umieszczono na zmniejszonym obszarze tzw. małego getta. Ludność małego getta terroryzowano i mordowano w kilku akcjach, m.in. 4 stycznia, 20 marca oraz 25 czerwca 1943 r. Ta ostatnia data wiąże się ze zbrojnym oporem ludności żydowskiej. Ocalałych 4.000 Żydów umieszczono w obozach przy fabryce Hasag, gdzie ostatnim okresie okupacji wprowadzono regulaminy wzorowane na obozach koncentracyjnych. W chwili wyzwolenia miasta w tym obozie znajdowało się ok. 5.000 Żydów, z czego ok. 1500 Żydów częstochowskich^[44]

W mieście istniały obozy jenieckie w koszarach dawnego 27 Pułku Piechoty oraz na polach w dzielnicy Mirów, które wraz z obozami w Kielcach i Piotrkowie Trybunalskim tworzyły stalag 367. Obozy przeznaczone były dla jeńców radzieckich, a warunki w nich porównywalne były z obozami zagłady. Badania prowadzone w latach 1940-tych wykazały, że w zbiorowych grobach pochowane zostało ok. 15.000 radzieckich jeńców. Po kapitulacji Włoch w 1943 r. do obozu przywożono także transporty włoskich jeńców^[44].

W czasie wojny i bezpośrednio po niej w rejonie Częstochowy działały silne oddziały partyzanckie niepodległościowego podziemia. Do najsłynniejszych akcji z tego okresu należy przeprowadzone 20 kwietnia 1943 roku uderzenie na niemiecki Bank Emisyjny (obecnie siedziba Banku Śląskiego w Alejach) dokonane przez oddziały "Stepa" i "Zagłoby" Narodowych Sił Zbrojnych.

Po upadku powstania warszawskiego Częstochowa była stolicą Polskiego Państwa Podziemnego. Od jesieni 1944 roku miasto było fortyfikowane przez Niemców w celu uporczywej obrony. 16 stycznia 1945 roku, po całodziennych walkach, Częstochowę opuścił garnizon niemiecki, a miasto zostało wyzwolone przez sowieckie oddziały mjra Siemiona Chochriakowa. W walkach Niemcy ponieśli duże straty materialne, zginęło 28 sowieckich żołnierzy, 42 zostało rannych.

[edytuj] Okres powojenny

W okresie Polski Ludowej szybka rozbudowa huty, która zyskała imię Bolesława Bieruta (po 1989 wróciła do pierwotnej – Huta Częstochowa), spowodowała dynamiczny rozwój miasta. Zainstalowano w nim siedzibę ogólnopolskiego Zjednoczenia Kopalnictwa Rud Żelaza. W latach 1946-1950 Częstochowa wchodziła (podobnie jak w okresie międzywojennym) w skład województwa kieleckiego, w latach 1950-1975 województwa katowickiego, a w latach 1975-1998 była stolicą województwa częstochowskiego.

Z inicjatywy prof. Jerzego Kołakowskiego powołana została Wyższa Szkoła Inżynierska w Częstochowie, obecna Politechnika Częstochowska, która prowadziła wydział mechaniczny^[45].

1 stycznia 1977 roku włączono do Częstochowy okoliczne miejscowości, stanowiące obecne dzielnice Gnaszyn-Kawodrza, Grabówka, Wielki Bór, Dźbów, Kuźnicę, Brzeziny Małe, Brzeziny Wielkie, Rząsawę, Wyczerpy Górne i Zagajnik. Powierzchnia miasta zwiększyła się z 90 do obecnych 160 km² a liczba ludności z 200 do ponad 220 tysięcy^[46].

Jan Paweł II odwiedził Częstochowę sześciokrotnie: w latach 1979, 1983, 1987, 1991, 1997 i 1999. 15 sierpnia 1991 odprawiona z jego udziałem msza św. (kończąca VI Światowe Dni Młodzieży) zgromadziła 1,5 mln wiernych, a papież od władz miasta otrzymał klucz do jego bram oraz tytuł Honorowego Obywatela – Częstochowa stała się pierwszym miastem na świecie, od którego przyjął takie wyróżnienie.

Jako pierwsze miasto w Europie Środkowo-Wschodniej Częstochowa otrzymała Honorową Flagę Rady Europy (1993) oraz główną nagrodę tej organizacji – Prix de l'Europe (1998) – za działania na rzecz integracji europejskiej i rozwój współpracy z samorządami miast europejskich.

26 maja 2006 z wizytą przybył papież Benedykt XVI.

Powstały w mieście Obywatelski Komitet Referendalny złożył w dniu 27 sierpnia 2009 u komisarza wyborczego wniosek o przeprowadzenie referendum w sprawie odwołania prezydenta poparty przez ponad 30 tys. mieszkańców miasta. Inicjatorami referendum byli właściciele kamienic zlokalizowanych przy Al. NMP zaniepokojeni planami ich zamknięcia dla ruchu^[47]. Organizatorzy akcji zarzucali prezydentowi przedkładanie interesu klasztoru ponad miejski i nietrafione inwestycje. Referendum odbyło się 15 listopada, wzięły w nim udział 41 892 osoby^[48], co oznaczało frekwencję 21,32% i ważność referendum. Prezydent został odwołany 39 284 głosami^{[48][49][50][51]}.

[edytuj] Częstochowa w Małopolsce

W wyniku reformy administracyjnej z 1999 roku Częstochowa została przyłączona do województwa śląskiego. Ponieważ Częstochowa należała przed II wojną światową do woj. kieleckiego, część lokalnych polityków ubiegała się (wraz z Kielcami i Radomiem) o utworzenie województwa staropolskiego.

Częstochowa, chcąc podkreślić swoje historyczne i kulturowe związki z regionem małopolskim, przystąpiła w kwietniu 2007 do Stowarzyszenia Gmin i Powiatów Małopolski, skupiającego obszary należące historycznie do Małopolski a w wyniku reform administracyjnych przyłączonych do innych województw. W tym samym roku miasto otrzymało tytuł Lidera Małopolski za rewaloryzację alei Najświętszej Maryi Panny^[52]. 23 sierpnia 2006 roku w krakowskich Sukiennicach wywieszony został herb Częstochowy^[53]. W 2008 roku, po raz kolejny, Częstochowa otrzymała tytuł Lidera Małopolski, tym razem za rewaloryzację parków podjasnogórskich^[54].

[edytuj] Status i przynależność Częstochowy

 Z tym tematem związana jest kategoria: Historia Częstochowy.

Przynależność polityczno-administracyjna miasta Częstochowy

Okres		Państwo	Zwierzchność	Jednostka administracyjna	Status miasta	Status miasta
XI wiek-1220		Królestwo Polskie		województwo krakowskie	Wieś Częstochowa (istnienie niepotwierdzone)	–
1220-1356					Wieś Częstochowa nad Wartą	Wieś Częstochowa
1356-1569					Miasto Częstochowa	Wieś Częstochówka
1569-1717		Rzeczpospolita Obojga Narodów		województwo krakowskie, powiat lelowski
1717-1793		Rzeczpospolita Obojga Narodów	Imperium Rosyjskie		Miasto Częstochowa	Miasto Nowa Częstochowa
1793		Królestwo Prus		Prusy Południowe, departament łęczycki, powiat częstochowski
1793-1795				Prusy Południowe, departament piotrkowski, powiat częstochowski
1795-1807				Prusy Południowe, departament kaliski, powiat częstochowski
1807-1815		Księstwo Warszawskie	Cesarstwo Francuskie	departament kaliski, powiat częstochowski
1815-1816		Królestwo Polskie	Imperium Rosyjskie
1816-1826				województwo kaliskie, obwód wieluński, powiat częstochowski
1826-1837					Miasto Częstochowa (połączone)
1837-1842				gubernia kaliska, obwód wieluński, powiat częstochowski
1842-1844				gubernia kaliska, powiat wieluński
1845-1867
1867-1916				gubernia piotrkowska, powiat częstochowski
1916-1918		Królestwo Polskie	Rzesza Niemiecka, Austro-Węgry
1918		Królestwo Polskie
1918-1939		Rzeczpospolita Polska		województwo kieleckie, powiat częstochowski
1939-1945		Generalne Gubernatorstwo		dystrykt radomski, miasto wydzielone Częstochowa
1939-1945		Polskie Państwo Podziemne		Okręg Radom-Kielce, Inspektorat E Częstochowa, Obwód Częstochowa
1945-1950		Rzeczpospolita Polska		województwo kieleckie, powiat częstochowski
1950-1952				województwo katowickie, powiat częstochowski
1952-1975		Polska Rzeczpospolita Ludowa
1975-1989				województwo częstochowskie, gmina miejska Częstochowa
1989-1998		Rzeczpospolita Polska
od 1999				województwo śląskie, miasto na prawach powiatu Częstochowa

[edytuj] Nazwa miasta w innych językach^[55]

• jidysz טשענסטאָכאָוו; Czenstochow
• niem. Tschenstochau lub Czenstochau
• rоs. Ченстохова lub Ченстохов

Panorama z wieży jasnogórskiej

[edytuj] Gospodarka

W mieście działa około 26 tysięcy przedsiębiorstw, których reprezentantem jest Regionalna Izba Przemysłowo-Handlowa w Częstochowie^[56]. Tereny inwestycyjne w Częstochowie należą do Katowickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej.

Głównym inicjatorem działań związanych z rozwojem i inwestycjami w gospodarce jest Agencja Rozwoju Regionalnego w Częstochowie. W 2007 roku na terenach zwalnianych przez Hutę Częstochowa i zlikwidowaną firmę Polnam utworzony został Częstochowski Park Przemysłowy. W 2011 r. w Częstochowie utworzono dwa klastry przemysłowe – Klaster Przetwórstwa Polimerów Plastosfera^[57] oraz Częstochowski Klaster Komunalny Aglomeracja^[56].

[edytuj] Przemysł

 Zobacz więcej w osobnym artykule: Częstochowski Okręg Przemysłowy.

Huta Częstochowa

Koksownia Częstochowa Nowa – panorama zakładu

Częstochowa jest głównym ośrodkiem Częstochowskiego Okręgu Przemysłowego, trzeciego co do wielkości w województwie śląskim. Od średniowiecza rozwijał się tu przemysł metalowy, dzięki licznemu występowaniu rud żelaza. Do największych i najbardziej znanych zakładów przemysłowych na terenie miasta należą:

• ISD Huta Częstochowa – jedna z największych hut stali w Polsce^[58]
• TRW Automotive – producent systemów bezpieczeństwa do samochodów^[59]
• CSF Poland (grupa Cooper Standard; daw. Systemy Polimeryczne Barre Thomas Poland) – producent m.in. przewodów, systemów antywibracyjnych i uszczelek do samochodów^[60]
• Brembo Poland – wytwórca elementów układów hamulcowych^[61]
• CGR Polska – producent podzespołów motoryzacyjnych dla takich firm jak TRW, FAURECJA
• Koksownia Częstochowa Nowa – czołowy producent koksu w kraju, wyodrębniony ze struktury Huty Częstochowa^[62]
• Guardian Industries Poland – huta szkła^[63]
• Stölzle-Częstochowa – huta szkła artystycznego i użytkowego^[64]
• Odlewnia Żeliwa WULKAN – odlewnia żeliwa, najstarsza fabryka działająca na terenie miasta. Została założona w 1894 roku.
• Dospel – producent systemów wentylacji

[edytuj] Handel

Centrum handlowe M1 w Częstochowie

W Częstochowie znajduje się wiele hipermarketów i sklepów. Wśród hipermarketów i marketów budowlanych; znajdziemy Real z M1, Auchan, Tesco Extra, Makro Cash and Carry, OBI, Leroy Merlin, Castorama. Od 3 października 2009 otwarta jest pierwsza w regionie galeria handlowa: Galeria Jurajska.

[edytuj] Transport

[edytuj] Transport drogowy

Droga krajowa nr 1 w częstochowskiej dzielnicy Ostatni Grosz

Częstochowę przecina umożliwiająca transport samochodowy z największymi miastami Polski sieć dróg krajowych:

• autostrada A1, fragment trasy europejskiej E75: Gdańsk – Świecie – Toruń – Łódź – Piotrków Trybunalski – Częstochowa – Wojkowice Kościelne – Dąbrowa Górnicza – Tychy – Bielsko-Biała – Cieszyn-Boguszowice – granica państwa
• droga krajowa nr 43: Wieluń – Rudniki – Kłobuck – Częstochowa
• droga krajowa nr 46: Kłodzko – Nysa – Pakosławice – Jaczowice – Niemodlin – Karczów – Opole – Ozimek – Lubliniec – Blachownia – Częstochowa – Janów – Szczekociny
• droga krajowa nr 91: Gdańsk – Tczew – Piotrków Trybunalski – Kamieńsk – Radomsko – Kłomnice – Częstochowa

Sieć uzupełniają drogi wojewódzkie:

• droga wojewódzka nr 483: Łask – Szczerców – Nowa Brzeźnica – Częstochowa
• droga wojewódzka nr 491: Działoszyn /Droga 42/ – Łobodno – Częstochowa
• droga wojewódzka nr 494: Bierdzany – Olesno – Wręczyca Wielka – Częstochowa
• droga wojewódzka nr 786: Częstochowa – Św. Anna – Koniecpol – Włoszczowa – Łopuszno – Ruda Strawczyńska – Kielce
• droga wojewódzka nr 908: Częstochowa – Tarnowskie Góry /Droga 78/

W przyszłości przez północne i zachodnie obrzeża miasta przebiegać będzie autostrada A1. Utworzy ona zachodnią, autostradową obwodnicę Częstochowy.

[edytuj] Transport kolejowy

Plac Rady Europy i dworzec Częstochowa Osobowa

 Osobny artykuł: Częstochowski węzeł kolejowy.

Przez miasto przebiegają linie kolejowe nr 61 Lubliniec–Kielce (uruchomiana stopniowo w latach 1903-1911)^[65] oraz nr 1 Warszawa Centralna–Katowice wraz z odgałęzieniem (linia nr 146) do stacji Chorzew Siemkowice, które łączy miasto z magistralą węglową.

17 listopada 1846 r. Częstochowa uzyskała kolejowe połączenie z Warszawą (Kolej Warszawsko-Wiedeńska), w 1903 z Herbami, a w 1911 z Kielcami (Kolej Herbsko-Kielecka). Częstochowski węzeł kolejowy uzyskał obecny kształ w okresie II wojny światowej.

Pasażerski transport kolejowy obsługiwany jest przez stacje Częstochowa Gnaszyn, Częstochowa Raków, Częstochowa Stradom, Rząsawa, Częstochowa Aniołów oraz w największym stopniu przez nowoczesny – otwarty po przebudowie w 1996 roku – dworzec Częstochowa Osobowa (dawniej Częstochowa Główna) mieszczący się w samym centrum miasta, przy placu Rady Europy.

[edytuj] Komunikacja miejska

 Osobne artykuły: Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Częstochowie, Tramwaje w Częstochowie i PKS Częstochowa.

Organizatorem publicznego transportu zbiorowego w mieście Częstochowa i części gmin ościennych jest Miejski Zarząd Dróg i Transportu w Częstochowie. Na zlecenie MZDiT przewozy realizuje na wyłączność będąca własnością miasta spółka Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Częstochowie. Publiczna komunikacja obejmuje dwie linie tramwajowe, 23 autobusowe miejskie oraz 8 podmiejskich w gminach Konopiska, Mstów, Poczesna i Olsztyn. Nocną komunikację miejską tworzy codzienna linia tramwajowa oraz cztery weekendowe linie autobusowe. 13 lipca 2007 r. MPK Częstochowa wprowadziło uniwersalny bilet elektroniczny.

13 listopada 2009 r. Częstochowa oraz MPK otrzymała od marszałka województwa śląskiego dotację na, odpowiednio, budowę nowej linii tramwajowej na Błeszno oraz zakup nowych składów tramwajowych, budowa rozpoczęła się 19 sierpnia 2010 roku.

Firma Bus Expres oferuje przewóz osób na trasie z centrum miasta do Blachowni.

Darmowy transport do hipermarketu Auchan zapewnia firma BK Bursiak, natomiast do hipermarketu Tesco zapewnia firma Kris-Tour. Przejazdy na terenie miasta oferuje także PKS Częstochowa, które obsługuje linie z dworca PKS do Kłobucka, Blachowni i innych okolicznych miejscowości, a także PKP – 5 przystanków w Częstochowie oferuje transport osobowy.

Komunikację z gminą Rędziny zapewnia GZK w Rędzinach liniami R, Rm oraz Rk do Dworca Głównego PKP.

[edytuj] Transport lotniczy

Najbliższym międzynarodowym lotniskiem jest regionalny port województwa śląskiego – Katowice Airport w Pyrzowicach. Znajduje się on około 60 km na południe od Częstochowy.

Najbliższym czynnym lotniskiem jest lotnisko Częstochowa-Rudniki, oddalone od centrum miasta o 15 km. Jest ono lotniskiem powojskowym w prywatnych rękach, z zastosowaniem sportowym – na części jego terenu operuje Aeroklub Częstochowski. Nie jest ono przystosowane do obsługi dużych samolotów, istnieje możliwość lądowania tylko małych samolotów pasażerskich. Posiada zaniedbaną betonową drogę startową (2000 × 60 m). Wieloletnie zamierzenia włodarzy miasta przeistoczenia lotniska w pasażerskie lub towarowe dotychczas nie zaowocowały wsparciem finansowym z żadnego źródła, lub nawet uregulowaniem prawnym jego statusu po myśli samorządowców^[66]. Ostatni raz lotnisko zostało użyte przez linie lotnicze w 1983 – przez jeden sezon Polskie Linie Lotnicze LOT oferowały z niego połączenia.

[edytuj] Zabytki i turystyka

Jasna Góra widziana od strony Alei Najświętszej Maryi Panny

Bazylika jasnogórska – nawa główna

Bazylika archikatedralna Świętej Rodziny

Kościół św. Jakuba Apostoła

[edytuj] Jasna Góra

 Osobny artykuł: Jasna Góra.

Zespół klasztorny na Jasnej Górze jest zarazem największym, najbardziej prestiżowym, jak i najczęściej odwiedzanym z częstochowskich zabytków. Turystyka związana jest głównie z ruchem pielgrzymkowym do obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej.

W 2008 roku na Jasną Górę przybyło 3,5 mln pielgrzymów i turystów z 81 krajów świata. W 134 zorganizowanych, ogólnopolskich pielgrzymkach wzięło udział 899 510 osób. Pieszo do klasztoru przybyło 141 871 osób^[67].

[edytuj] Budowle sakralne

Pozostała zabudowa sakralna Częstochowy:

• neogotycka archikatedra Świętej Rodziny – zbudowana w latach 1901-1927
• Kościół św. Jakuba – umiejscowiony na placu Biegańskiego, będący pierwotnie cerkwią prawosławną
• kościół św. Zygmunta – najstarszy w Częstochowie, na placu Daszyńskiego
• Katedra Matki Boskiej Królowej Apostołów – kościół polskokatolicki przy ul. Jasnogórskiej
• Cerkiew Częstochowskiej Ikony Matki Bożej przy ul. Kopernika
• kościół ewangelicko-augsburski w Śródmieściu przy ulicy Kopernika
• kościół św. Barbary w dzielnicy podjasnogórskiej
• sanktuarium św. Józefa na Rakowie przy ul. Okrzei
• kościół Najświętszego Imienia Maryi w Alei NMP
• kościoły Pana Jezusa Konającego i Podwyższenia Krzyża Świętego w Częstochówce
• kaplica Przemienienia Pańskiego w centralnej części cmentarza Kule
• kościół świętych Rocha i Sebastiana na cmentarzu św. Rocha

Zabytkiem o charakterze religijnym jest cmentarz żydowski w dzielnicy Zawodzie.

[edytuj] Atrakcje turystyczne

• Aleja Najświętszej Maryi Panny
• Parki podjasnogórskie i znajdujące się w nim ekspozycje Muzeum Częstochowskiego – Muzeum Górnictwa Rud Żelaza i inne
• Ulica 7 Kamienic z XIX-wieczną zabudową

[edytuj] Szlaki turystyczne

Wycieczki po Częstochowie łączone są często ze zwiedzaniem Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. W mieście rozpoczynają bieg następujące szlaki turystyczne:

• Szlak Orlich Gniazd
• Szlak Jury Wieluńskiej
• Szlak Walk 7 Dywizji Piechoty
• Częstochowa – Olsztyn im. Z. Łęskiego
• Szlak Zabytków Techniki Województwa Śląskiego

 Zobacz też: pomniki w Częstochowie.

[edytuj] Kultura

[edytuj] Instutycje kulturalne

Na terenie Częstochowy działa wiele miejskich i niezależnych instytucji kulturalnych których zaangażowana działalność tworzy różnorodną ofertę kulturalną miasta.

[edytuj] Muzea i galerie

Oprócz klasztoru Jasnogórskiego działalność muzealną i wystawienniczą prowadzą również inne instytucje.

[edytuj] Muzeum Częstochowskie

 Osobny artykuł: Muzeum Częstochowskie.

Najstarsza instytucja muzealna. Do jej obiektów wystawienniczych należą:

• Ratusz miejski – zabytkowy zespół budynków byłego ratusza, obecnie główna siedziba Muzeum
• Rezerwat archeologiczny kultury łużyckiej w dzielnicy Raków – unikatowy rezerwat archeologiczny
• Muzeum Górnictwa Rud Żelaza
• Muzeum Haliny Poświatowskiej, częstochowskiej poetki

[edytuj] Inne

Inne instytucje wystawiennicze w mieście:

• Miejska Galeria Sztuki – zajmuje się wystawianiem malarstwa, rzeźby, grafik i fotografii – kładąc szczególny nacisk na dzieła współczesne. Szczególnie znana jest wystawa prac Zdzisława Beksińskiego, która w 2006 przekształciła się w stałe Muzeum Zdzisława Beksińskiego
• Muzeum Produkcji Zapałek – czynna fabryka posługującą się technologią z trzeciej dekady XX wieku
• Muzeum Historii Kolei na dworcu Częstochowa Stradom (przejściowo zamknięte)
• Muzeum Archidiecezji Częstochowskiej
• Muzeum Zdzisława Beksińskiego
• Muzeum Wyobraźni – galeria i pracownia Tomasza Sętowskiego
• Galeria Konduktorownia
• Galeria Lonty Petry

[edytuj] Filharmonia Częstochowska

 Osobny artykuł: Filharmonia Częstochowska.

Orkiestra filharmonii zainaugurowała działalność w 1945 roku, dając koncert w miejskim teatrze. W 1955, w miejscu zniszczonej synagogi, rozpoczęto budowę gmachu filharmonii. Budowa zakończyła się w 1965 roku. W styczniu 1976 roku Państwowa Orkiestra Symfoniczna w Częstochowie otrzymała miano Filharmonii^[68].

[edytuj] Teatr im. Adama Mickiewicza

 Osobny artykuł: Teatr im. Adama Mickiewicza.

Teatr w Częstochowie rozpoczął działalność w 1927 roku. W latach 20. XX wieku powstała obecna siedziba teatru – wybudowany specjalnie dla jego potrzeb gmach przy ulicy Kilińskiego. W 1949 roku teatr został upaństwowiony, a sześć lat później nadano mu imię Adama Mickiewicza^[69].

[edytuj] Ośrodek Promocji Kultury Gaude Mater

 Osobny artykuł: Gaude Mater.

Miejska instytucja kulturalna która jest głównym organizatorem Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Sakralnej "Gaude Mater" i Festiwalu im. Kaliny Jędrusik "Kalinowe Noce, Kalinowe Dni".

[edytuj] Kina

W Częstochowie działają dwa kina wielosalowe należące do sieci Cinema City: Cinema City Wolność, otwarte w 2004 roku, oraz znajdujący się w Galerii Jurajskiej multipleks, uruchomiony w 2009 roku. W mieście działa także od 1991 kino studyjne Ośrodka Kultury Filmowej.

[edytuj] Muzyka

Na terenie Częstochowy działają liczne chóry żeńskie, męskie oraz mieszane. Najstarszym jest Chór Męski "Pochodnia". Do innych należą: Chór Akademicki Politechniki Częstochowskiej "Collegium Cantorum" (dyr. J.Siadlak), Jasnogórski Zespół Wokalny "Camerata" (dyr. Jarosław Jasiura) oraz Chór Archikatedry pw. Św. Rodziny "Basilica Cantans" (dyr. Włodzimierz Krawczyński, obecnie Zygmunt Nitkiewicz). Chóry te zdobywały liczne nagrody na festiwalach krajowych oraz zagranicznych.

[edytuj] Edukacja kulturalna

W Częstochowie działa Zespół Szkół Plastycznych im. Jacka Malczewskiego oraz Zespół Szkół Muzycznych im. Marcina Żebrowskiego. Na terenie miasta istnieje także kilka ognisk muzycznych dla dzieci i młodzieży oraz Społeczna Szkoła Baletowa.

Działalność prowadzi Młodzieżowy Dom Kultury oraz Regionalny Ośrodek Kultury, organizujący wiele cyklicznych imprez, m.in. Ogólnopolski Konkurs Poetycki im. Haliny Poświatowskiej. Poetka ta urodziła się i wychowała w Częstochowie. W jej domu rodzinnym jest zorganizowane skromne muzeum, które gromadzi eksponaty związane z życiem Poświatowskiej.

[edytuj] Galeria

[edytuj] Służba zdrowia

[edytuj] Szpitale publiczne^[70]

• Wojewódzki Szpital Zespolony w Częstochowie
• Wojewódzki Szpital Specjalistyczny w Częstochowie
• Szpital Miejski im. dr L. Rydygiera w Częstochowie
• Szpital Miejski im. dr W. Biegańskiego w Częstochowie
• Szpital Miejski im. dr T. Chałubińskiego w Częstochowie
• Szpital im. R. Weigla w Blachowni k. Częstochowy
• Szpital Hutniczy w Częstochowie
• Poliklinika MSWiA w Częstochowie

[edytuj] Edukacja

 Osobny artykuł: Lista placówek oświatowych w Częstochowie.

W Częstochowie działa 45 przedszkoli, w tym 6 niepublicznych i 2 przedszkola integracyjne. Funkcjonuje tu również 50 szkół podstawowych, w tym 3 niepubliczne, 5 specjalnych i 3 prowadzące oddziały integracyjne. Część z placówek kształcenia podstawowego jest prowadzonych przez duchowieństwo katolickie.

Naukę na etapie gimnazjum prowadzi 30 placówek, w tym 4 katolickie i 1 z oddziałami integracyjnymi. Działa tu 36 szkół ponadgimnazjalnych w tym 12 policealnych, 10 liceów ogólnokształcących i kilkanaście zespołów szkół o różnorodnych profilach, w tym Centralna Szkoła Państwowej Straży Pożarnej.

Wśród szkół wyższych, których w mieście działa 12, największe są Akademia im. Jana Długosza, która w zamierzeniach ma stać się uniwersytetem, Politechnika Częstochowska oraz Akademia Polonijna.

[edytuj] Edukacja w ujęciu historycznym

Po utworzeniu Częstochowy w początkach XIX wieku szkolnictwo stało w mieście na niskim poziomie. W dotychczas istniejących miastach Starej i Nowej Częstochowy działało po jednej szkole elementarnej, a każda z nich prowadzona była przez jednego nauczyciela. Zaraz po upadku powstania listopadowego działały oprócz tych dwóch szkół trzy prywatne pensje. W 1835 r. została założona niedzielna szkoła rzemieślnicza, która jednak cieszyła się niewielkim zainteresowaniem. W 1861 r. działały w mieście już cztery szkoły elementarne, jedna męska szkoła czteroklasowa i jedna pensja żeńska. Szkoły mieściły się w prywatnych domach, nauczyciele utrzymywali się ze składek i niewielkiej dotacji miejskiej^[71].

Szkolnictwo średnie zostało utworzone w mieście dopiero w 1862 roku, gdy powołano szkołę powiatową specjalną, przekształconą później w pięcioklasowe progimnazjum, a od 1867 r. działającą jako czteroklasowe gimnazjum filologiczne. Siedzibą szkoły był budynek poklasztorny w III Alei, obecnie działa w nim liceum im. Sienkiewicza. Natomiast pierwsze prywatne szkoły średnie powstały w 1871 i 1891 r^[71].

W 1906 r. otwarte zostało polskie gimnazjum. W następnym roku istniało 7 szkół średnich i 13 szkół powszechnych, a także szkoły zawodowe i żydowskie^[72].

[edytuj] Sport

Stadion Arena Częstochowa przed meczem z ZKŻ Zielona Góra w 2008

 Zobacz więcej w osobnym artykule: Sport w Częstochowie.

Sport w Częstochowie to przede wszystkim siatkówka, żużel i piłka nożna, choć w mieście działa wiele, bardzo różnorodnych klubów sportowych. Najbardziej znanymi są klub siatkarski AZS Częstochowa i klub żużlowy Włókniarz Częstochowa. Drużyny te prezentują najwyższy światowy poziom w swoich dyscyplinach, co potwierdzają osiągnięciami na arenie międzynarodowej. Kibicom piłkarskim znany jest również były pierwszoligowiec, Raków Częstochowa.

Największymi obiektami sportowymi, użytkowanymi przez profesjonalne kluby w Częstochowie są:

• stadion żużlowy Arena Częstochowa
• Miejski Stadion Piłkarski Raków
• hala sportowo-widowiskowa Polonia
• Nowa hala widowiskowo-sportowa – przyszły obiekt AZS-u Częstochowa

[edytuj] Administracja

Fontanna przed Urzędem Miasta Częstochowy

Częstochowa jest miastem na prawach powiatu. Mieszkańcy Częstochowy wybierają do swojej rady miasta 28 radnych^[73]. Organem wykonawczym władz jest prezydent miasta. Siedzibą władz miasta jest Urząd Miasta Częstchowa przy ul. Śląskiej 11/13. Miasto jest siedzibą wielu urzędów i instytucji o znaczeniu regionalnym. Znajduje się tu m.in.: starostwo powiatu częstochowskiego ziemskiego.

Mieszkańcy Częstochowy wybierają posłów w okręgu 28, a senatorów w okręgu 69.

[edytuj] Podział administracyjny miasta

Podział administracyjny Częstochowy

Mapa centrum miasta

 Osobny artykuł: Podział administracyjny Częstochowy.

Obszar Częstochowy podzielony jest na 20 jednostek pomocniczych miasta zwanych dzielnicami. Mieszkańcy każdej jednostki pomocniczej wybierają radę dzielnicy, która jest jej organem uchwałodawczym. Organem wykonawczym dzielnicy jest zarząd, a na jego czele stoi przewodniczący, który reprezentuje dzielnicę na zewnątrz^[74].

Dzielnice Częstochowy^[75]:

[edytuj] Współpraca międzynarodowa samorządu

Miasta partnerskie[76]:
Kraj	Miasto
Niemcy	Altötting
	Fryburg Bryzgowijski (od 1991)
Palestyna	Betlejem
Izrael	Nazaret
Łotwa	Rzeżyca (Rezekne)
Austria	Styria
Litwa	Szawle
Meksyk	Zapopan
Miasta bliźniacze[77]:
Kraj	Miasto
Portugalia	Fátima
Ukraina	Kamieniec Podolski (od 2008[78])
Włochy	Loreto
Francja	Lourdes
Niemcy	Pforzheim
Stany Zjednoczone	South Bend

[edytuj] Władze

[edytuj] Prezydent

Od 10 grudnia 2010 roku prezydentem Częstochowy jest Krzysztof Matyjaszczyk.

 Osobny artykuł: Prezydenci Częstochowy.

[edytuj] Rada Miasta

Od IV kadencji Rada Miasta Częstochowy składa się z 28 członków (wcześniej 50), wybieranych zgodnie z polską ordynacją na czteroletnie kadencje.

[edytuj] Lista przewodniczących Rady Miasta Częstochowy

Dwudziestolecie międzywojenne

• I kadencja^[79]:
  • Stanisław Nowak (Narodowy Komitet Wyborczy, 1919-1925)
• II kadencja^[79]:
  • Julian Bugajski (Polska Partia Socjalistyczna, 1925-1927)
• III kadencja^[80]:
  • Julian Bugajski (Polska Partia Socjalistyczna, 1927-1930)
• IV kadencja
  •  ? (1934-1939)

III RP:

• I kadencja^[85][81]:
  • Jerzy Zając (5 czerwca 1990 – 10 maja 1991)
  • Teodor Harabasz (10 maja 1991 – 27 maja 1994)
• II kadencja^[85][81]:
  • Ewa Maria Janik (Sojusz Lewicy Demokratycznej, 4 lipca 1994 – 21 września 1995)
  • Sławomir Gliński (23 października 1995 – 19 czerwca 1998)
• III kadencja^[85][81]:
  • Wiesław Wiatrak^[86] (30 października 1998 – 27 października 2002)
• IV kadencja^[85][81]:
  • Ryszard Szczuka^[87] (19 listopada 2002 – 27 października 2006)
• V kadencja:
  • Piotr Kurpios (Platforma Obywatelska, 2006 – 10 grudnia 2009)
  • Ewa Pachura (Platforma Obywatelska, 10 grudnia 2009 – 12 listopada 2010)
• VI kadencja:
  • Marek Balt (Sojusz Lewicy Demokratycznej, 10 grudnia 2010^[88] – 24 października 2011^[89])
  • p.o. Jerzy Nowakowski (Prawo i Sprawiedliwość, 24 października 2011^[90] – 22 listopada 2011)
  • Zdzisław Wolski^[91] (Sojusz Lewicy Demokratycznej, 22 listopada 2011^[91] – )

[edytuj] Media

[edytuj] Prasa

W Częstochowie wydawane są następujące dzienniki:

• "Gazeta Wyborcza" – od 1991 wydawana z lokalnym dodatkiem
• "Dziennik Zachodni" – znajduje się tu terenowy oddział tej gazety
• "Życie Częstochowskie" – kontynuacja Życia Częstochowy, ukazującej się od 1947 gazety, dla której pierwowzorem było Życie Warszawy"

Tygodniki:

• "Gazeta Częstochowska" – od 1956
• Częstochowski Tygodnik Regionalny "7 Dni"
• "Niedziela" – ogólnopolski tygodnik katolicki
• "Poniedziałek"

Wydawanych jest również kilka pism kulturalnych m.in.: kwartalniki Aleje 3, Bulion oraz rocznik "Ziemia Częstochowska"

[edytuj] Radio

Radiostacje lokalne:

• Radio Jasna Góra – stacja radiowa działająca przy klasztorze na Jasnej Górze^[92]
• Radio Fiat – katolicka stacja radiowa należąca do Archidiecezji częstochowskiej^[93]
• Radio Jura – stacja radiowa o charakterze lokalnym, uruchomiona przez Radio 90 FM które 14 lipca 2010 roku otrzymało koncesję na nadawanie w Częstochowie^[94].

Studia lokalne w Częstochowie posiadają:

• Polskie Radio Katowice
• Radio Złote Przeboje
• RMF Classic
• RMF MAXXX – emitująca w tzw. rozszczepieniach lokalnych wiadomości z Częstochowy, w 2006 zastąpiła istniejące od 1995 miejscowe Radio Fon.

W latach 1995-2001 w mieście lokalną redakcję posiadało radio RMF FM.

[edytuj] Telewizja

Mieszkańcy dzielnicy Tysiąclecie i Północ mają dostęp do miejskiej TV Orion. W mieście istnieją ponadto lokalne redakcje TVP Katowice, NTL i TV Silesia.

[edytuj] Internet

• "Częstochowski Portal Sportowy" – Portal informujący o wydarzeniach sportowych z Częstochowy i okolic
• "CzestochowaForum.pl" – Niezależne i niekomercyjne, największe forum, z bieżącymi informacjami o Częstochowie

W mieście działa kilka lokalnych portali. Pracuje tu także kilku dziennikarzy gazet internetowych.

[edytuj] Wspólnoty religijne

• Kościół rzymskokatolicki: katedra, klasztor na Jasnej Górze, liczne klasztory i parafie
• Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny: cerkiew Częstochowskiej Ikony Matki Bożej (parafialna)
• Kościoły starokatolickie:
  • Kościół Polskokatolicki w RP: katedra Matki Boskiej Królowej Apostołów (świątynia diecezjalna i parafialna)
  • Kościół Starokatolicki w RP: filia parafii św. Ojca Pio z Bytomia
• Kościoły protestanckie:
  • Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP: parafia Wniebowstąpienia Pańskiego
  • Kościół Chrześcijan Baptystów: "Studnia", zbór w Częstochowie
  • Kościół Chrześcijański "Słowo Wiary": zbór w Częstochowie
  • Kościół Wolnych Chrześcijan: zbór w Częstochowie
  • Kościół Zielonoświątkowy w RP: zbór "Hosanna" w Częstochowie, zbór w Częstochowie
  • Kościół Adwentystów Dnia Siódmego: zbór w Częstochowie
• Świadkowie Jehowy z własnymi Salami Królestwa^[95]
• Związki buddystów:
  • Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu^{[potrzebne źródło]}
  • Szkoła Zen Kwan Um^{[potrzebne źródło]}
• Wspólnota żydowska

 Zobacz też: Synagogi Częstochowy.

[edytuj] Osoby związane z Częstochową

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Częstochową.

 Zobacz też: Honorowi Obywatele Miasta Częstochowa.

Przypisy

[edytuj] Linki zewnętrzne

Wikiprojekt:
Częstochowa

• Oficjalna strona miasta Częstochowy
• Portal Miejskiego Systemu Informacji Turystycznej
• Biuletyn Informacji Publicznej miasta Częstochowa
• Częstochowa wczoraj i dziś
• Historia Żydów w Częstochowie na portalu Wirtualny Sztetl

• Mapy: Emapi • Google Maps • Targeo • Zumi
• Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi

p • d • e Częstochowa Zagadnienia Herb • Historia • Ludność • Aglomeracja • Przemysł • Kolej • MPK • Tramwaje • Prezydenci • Honorowi Obywatele • Jasna Góra • Muzea • Pomniki • Edukacja • Sport Dzielnice Śródmieście • Błeszno • Częstochówka-Parkitka • Dźbów • Gnaszyn-Kawodrza • Grabówka • Kiedrzyn • Lisiniec • Mirów • Ostatni Grosz • Podjasnogórska • Północ • Raków • Stare Miasto • Stradom • Trzech Wieszczów • Tysiąclecie • Wrzosowiak • Wyczerpy-Aniołów • Zawodzie-Dąbie Kategoria:Częstochowa • Galeria w Wikimedia Commons • Wikiprojekt:Częstochowa • Wiadomości w Wikinews

p • d • e Województwo śląskie Miasta na prawach powiatu Bielsko-Biała • Bytom • Chorzów • Częstochowa • Dąbrowa Górnicza • Gliwice • Jastrzębie-Zdrój • Jaworzno • Katowice • Mysłowice • Piekary Śląskie • Ruda Śląska • Rybnik • Siemianowice Śląskie • Sosnowiec • Świętochłowice • Tychy • Zabrze • Żory Powiaty będziński • bielski • bieruńsko-lędziński • cieszyński • częstochowski • gliwicki • kłobucki • lubliniecki • mikołowski • myszkowski • pszczyński • raciborski • rybnicki • tarnogórski • wodzisławski • zawierciański • żywiecki

p • d • e Miasta województwa śląskiego Miasta powiatowe Będzin • Bielsko-Biała • Bieruń • Bytom • Cieszyn • Chorzów • Częstochowa • Dąbrowa Górnicza • Gliwice • Jastrzębie-Zdrój • Jaworzno • Katowice • Kłobuck • Lubliniec • Mikołów • Mysłowice • Myszków • Piekary Śląskie • Pszczyna • Racibórz • Ruda Śląska • Rybnik • Siemianowice Śląskie • Sosnowiec • Świętochłowice • Tarnowskie Góry • Tychy • Wodzisław Śląski • Zabrze • Zawiercie • Żory • Żywiec Miasta gminne Blachownia • Czechowice-Dziedzice • Czeladź • Czerwionka-Leszczyny • Imielin • Kalety • Kłobuck • Knurów • Koniecpol • Koziegłowy • Krzanowice • Krzepice • Kuźnia Raciborska • Lędziny • Łaziska Górne • Łazy • Miasteczko Śląskie • Ogrodzieniec • Orzesze • Pilica • Poręba • Pszów • Pyskowice • Radlin • Radzionków • Rydułtowy • Siewierz • Skoczów • Sławków • Sośnicowice • Strumień • Szczekociny • Szczyrk • Toszek • Ustroń • Wilamowice • Wisła • Wojkowice • Woźniki • Żarki

p • d • e Dawne powiaty Generalnego Gubernatorstwa Miasta na prawach powiatu Kielce • Krakau • Lemberg (Lwów) (od 1941) • Lublin • Radom • Tschenstochau (Częstochowa) • Warschau (Warszawa) Powiaty Biala-Podlaska (Biała Podl.) • Bilgoraj (Biłgoraj) • Brzezany (Brzeżany) (od 1941) • Cholm (Chełm) • Czortkow (Czortków) (od 1941) • Debica (Dębica) • Drohobycz (od 1941) • Garwolin • Grojec (Grójec) • Hrubieszow (Hrubieszów) • Jaroslau (Jarosław) • Jaslo (Jasło) • Jedrzejow (Jędrzejów) • Kalusz (Kałusz) (od 1941) • Kamionka-Strumilowa (Kamionka Strumiłowa) (od 1941) • Kielce-Land (Kielce) • Kolomea (Kołomyja) (od 1941) • Konskie (Końskie) • Krakau-Land (Kraków) • Krasnystaw • Krosno • Lemberg-Land (Lwów) (od 1941) • Lowitsch (Łowicz) • Miechow (Miechów) • Minsk (Mińsk Maz.) • Neumarkt (Nowy Targ) • Neu Sandez (Nowy Sącz) • Opatow (Opatów) • Ostrow (Ostrów Maz.) • Petrikau (Piotrków Tryb.) • Przemysl (Przemyśl) • Pulawy (Puławy) • Radom-Land (Radom) • Radzyn (Radzyń Podl.) • Rawa Ruska (od 1941) • Reichshof (Rzeszów) • Sambor (od 1941) • Sanok • Siedlce • Sochatschew (Sochaczew) • Sokolow-Wengrow (Sokołów-Węgrów) • Stanislau (Stanisławów) (od 1941) • Starachowice • Stryj (od 1941) • Tarnopol (od 1941) • Tarnow • Tomaschow Mazowiecki (Tomaszów Maz.) • Warschau-Land (Warszawa) • Zamosc (Zamosc) • Zloczow (Złoczów) (od 1941)