Bośnia i Hercegowina – Wikipedia, wolna encyklopedia
Bośnia i Hercegowina (BiH, bośniacki i chorwacki: Bosna i Hercegovina, serbski: Босна и Херцеговина, Bosna i Hercegovina) – państwo w południowo-wschodniej Europie, na Bałkanach, powstałe po rozpadzie Jugosławii. Graniczy od północy i południowego zachodu z Chorwacją, a z Serbią i Czarnogórą od wschodu. Składa się z dwóch organizmów: Bośniacko-Chorwackiej Federacji Bośni i Hercegowiny oraz Republiki Serbskiej.
Spis treści |
[edytuj] Geografia
[edytuj] Położenie geograficzne
Bośnia i Hercegowina położona jest w zachodniej części Półwyspu Bałkańskiego. Ma bardzo ograniczony dostęp do morza, wybrzeże ma zaledwie 17 km długości. Łączna długość granic wynosi 1459 km. Państwo to graniczy z:
Chorwacją (922 km)
Serbią (295 km)
Czarnogórą (225 km).
[edytuj] Warunki naturalne
Bośnia i Hercegowina jest krajem górzystym. Większość terytorium stanowią Góry Dynarskie, tylko w północno-wschodniej części tego kraju znajduje się niewielka część Kotliny Panońskiej. Blisko 90% jej obszaru znajduje się powyżej 200 m n.p.m. Liczne pasma górskie obejmujące Plješvicę, Grmeč (1604 m n.p.m.), Klekovaca, Vitorog, Cincar i Radušę biegną z północnego zachodu na południowy wschód. Góry Dynarskie zbudowane są przeważnie z wapieni, dolomitów, łupków i piaskowców. Są to góry młode powstałe w orogenezie alpejskiej.
- Najwyższy punkt: Maglić 2386 m n.p.m.
- Najniższy punkt: Morze Adriatyckie 0 m
[edytuj] Klimat
Bośnia i Hercegowina leży w strefie klimatu przejściowego między klimatem kontynentalnym a śródziemnomorskim. W zimie temperatury są bardzo niskie oraz występują częste wiatry, powodujące sztormy. Z kolei lata są upalne, przy czym z reguły na południu kraju występują wyższe temperatury.
[edytuj] Miasta
Większe miasta: Sarajewo (stolica), Banja Luka, Zenica, Tuzla, Mostar. Pozostałe miasta w osobnym artykule miasta Bośni i Hercegowiny.
Jedyny kurort morski Bośni i Hercegowiny nosi nazwę Neum.
[edytuj] Wody
Do największych rzek Bośni i Hercegowiny należą: Sawa, Neretwa i Drina. Większość rzek ma swoje zlewisko w Morzu Czarnym, tylko nieliczne uchodzą do Adriatyku. Na terenie kraju występuje kilka dużych jezior, które zostały sztucznie utworzone przez człowieka.
[edytuj] Obszary chronione
W Bośni i Hercegowinie utworzono 2 parki narodowe: Park Narodowy Kozara i Park Narodowy Sutjeska.
[edytuj] Krainy historyczne
Na państwo składają się dwie historyczne krainy: Bośnia, która zajmuje ok. 80% powierzchni kraju oraz Hercegowina, która obejmuje ok. 20% powierzchni. Granice między tymi dwiema krainami nie są ściśle określone.
[edytuj] Ustrój polityczny
Bośnia i Hercegowina jest republiką federacyjną, według konstytucji z 1995 r. składającą się z Federacji Muzułmańsko-Chorwackiej i Republiki Serbskiej. Funkcje głowy państwa pełni 3-osobowe Prezydium Republiki, złożone z przedstawicieli trzech głównych grup etnicznych: muzułmańskiej, chorwackiej i serbskiej, wybieranym w wyborach powszechnych na kadencję 4-letnią. Na jego czele stoi przewodniczący, zmieniający się rotacyjnie co 8 miesięcy. Władza ustawodawcza należy do dwuizbowego parlamentu – Skupsztiny, złożonego z Izby Narodowych Reprezentantów (42 posłów) i Izby Narodów (15 posłów). Prezydium Republiki mianuje rząd centralny, którego kierownictwo należy do 2 współpremierów. Federacja Muzułmańsko-Chorwacka i Republika Serbska mają własne parlamenty i rządy.
Do głównych partii politycznych Bośni i Hercegowiny należą: Chorwacka Demokratyczna Unia Bośni i Hercegowiny, Muzułmańska Bośniacka Organizacja, Partia Akcji Demokratycznej, Serbska Partia Demokratyczna i Koalicja Socjalistyczna.
[edytuj] Podział administracyjny
Bośnia i Hercegowina składa się z dwóch głównych części składowych, którymi są Federacja Bośni i Hercegowiny i Republika Serbska. Na wspólnym terenie obydwu tych części leży Dystrykt Brczko, pozostający pod kontrolą międzynarodową.
Od pewnego czasu skonfliktowani politycy Bośni i Hercegowiny grożą proklamowaniem niepodległości Republiki Serbskiej lub jej oderwaniu w celu przyłączenia jej do Serbii. Inni z nich wskazują na niekorzystną dla kraju dynamikę polityczną w wyniku jej zaistnienia lub rzekome zbrodnie popełnione przeciwko Bośniakom w imieniu Wielkiej Serbii czy utworzenia Republiki Serbskiej (ludobójstwo) i działają na rzecz zlikwidowania tego tworu administracyjnego. 12 października 2008 wypowiedź Miroslava Lajčáka, Wysokiego Przedstawiciela dla Bośni i Hercegowiny, w Sarajewie, już po wyborach samorządowych w tym kraju, wskazała zdecydowanie, że Republika Serbska ani nie zaniknie, ani nie oderwie się od Bośni i Hercegowiny[1].
[edytuj] Historia
Bośnia i Hercegowina uzyskała niepodległość w referendum 1992, ale Serbowie zbojkotowali wyniki głosowania i utworzyli własne państwo – Republikę Serbską ze stolicą w Banja Luce[2]. W kraju odbywały się Zimowe Igrzyska Olimpijskie w 1984 r. na terenie miasta Sarajewo. W tym czasie Bośnia i Hercegowina wchodziła w skład Jugosławii.
[edytuj] Demografia
Bośnię i Hercegowinę zamieszkuje obecnie 4 550 000 mieszkańców[3]. Główne skupiska ludności znajdują się w dolinach rzek i kotlinach śródgórskich. Do najważniejszych grup etnicznych zamieszkujących kraj należą: Boszniacy – 48%, Serbowie – 37% i Chorwaci – 14%. Trwająca trzy lata wojna domowa doprowadziła do ogromnych strat ludnościowych i gruntownych zmian etnicznych w strukturze etnicznej kraju[4]. Przyrost naturalny wynosi 0,5‰, a średnia długość życia dla mężczyzn: 74 lata, a kobiet: 82 lata. średnia gęstość zaludnienia to 76 osób na km². W miastach mieszka 44% ludności[5].
[edytuj] Miasta
Najludniejsze miasta Bośni i Hercegowiny (powyżej 100 tysięcy mieszkańców w 2012 roku):
| Miasto | Liczba ludności | Powierzchnia (km²) | Region |
|---|---|---|---|
 Sarajewo |
300 855 ▲ | 141,5 km² | Federacja Bośni i Hercegowiny |
 Banja Luka |
238 353 ▲ | 1239 km² | Banja Luka |
[edytuj] Religie
- 1961:
- prawosławni (43%),
- muzułmanie (26%),
- katolicy (22%),
- pozostali (9%)
- Po wojnie:
- muzułmanie (40%),
- prawosławni (31%),
- katolicy (15%),
- pozostali (14%)
- 2005:
- muzułmanie (45%),
- prawosławni (36%),
- katolicy (15%),
- pozostali (4%),
[edytuj] Gospodarka
Największe znaczenie w gospodarce Bośni i Hercegowiny mają: leśnictwo, górnictwo i energetyka. Na terenie Bośni i Hercegowiny znajdują się eksploatowane złoża: rudy żelaza, węgla brunatnego, soli kamiennej, rud cynku i ołowiu oraz azbestu. Komunikacja jest słabo rozwinięta, a największe znaczenie ma kolej.
PKB na 1 mieszkańca: 7624 USD (2008)
[edytuj] Kultura
[edytuj] Radio i telewizja
W Bośni i Hercegowinie są w większości kontrolowane przez 3 partie: Partię Akcji Demokratycznej, Chorwacką Wspólnotę Demokratyczną w Bośni i Hercegowinie i Serbską Partię Demokratyczną. Działalność radia i telewizji nadzorują 2 instytucje: Serbskie Radio i Telewizja (SRT), w której 1997 nastąpił rozłam programowy między studiem w Pale i studiem w Banja Luce, oraz Radio-Televizija Bosne-Hercegovine (RTV). Radio (działające od 1945) nadaje 4 programy w językach: serbskim, chorwackim i bośniackim, telewizja (założona 1969) – 2 programy, w tych samych językach. Ponadto, zgodnie z duchem porozumienia z Dayton, w Bośni i Hercegowinie działa kilka lokalnych, niezależnych stacji radiowych i telewizyjnych: kompanie telewizyjne Hajat (Sarajewo) i Zetel (Zenica) oraz utworzone 1996 wraz ze stacjami RTV w Mostarze i Tuzli – TVIN-TV International Network. W Bośni i Hercegowinie działa też Chorwackie Radio Herceg-Bosna z siedzibą w Mostarze oraz Serbskie Radio Banja Luka, założone w 1997 jako niezależne radio powstałe w wyniku rozłamu w SRT.
[edytuj] Prasa
Większość gazet w Bośni i Hercegowinie przestała się ukazywać w czasie wojny od 1992 do 1995. Jedynie poranny sarajewski dziennik "Oslobodjenje", założony w 1943, jest wydawany nieprzerwanie. W 1998 osiągnął nakład 56 tysięcy egzemplarzy. Ponadto ukazują się: dziennik "Vecernje novine", założony w 1964, w nakładzie 15 tysięcy egzemplarzy,"Glas srpski", rządowy dziennik Republiki Serbskiej, nakład 1900 egzemplarzy oraz niezależny chorwacki dziennik "Horyzont", założony w 1996, ukazujący się w Mostarze. Wśród czasopism najważniejszym jest ilustrowany tygodnik "Svijet", wychodzący w Sarajewie oraz "Zadrugar", tygodnik dla rolników, założony w 1945.
[edytuj] Zobacz też
Przypisy
- ↑ "RS neither to separate nor disappear" (ang.). W: B92.net [on-line]. 2008-10-12. [dostęp 2008-10-13].
- ↑ CIA – The World Factbook – Bosnia and Herzegovina (ang.). cia.gov. [dostęp 27 października 2009].
- ↑ Dane CIA na rok 2007
- ↑ Encyklopedia Powszechna PWN, Warszawa 2000.
- ↑ Encyklopedia Powszechna PWN, Warszawa 2006.
[edytuj] Linki zewnętrzne
|
||||||||||||||||||||
|
||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||
.svg&filetimestamp=20090102085938.html){kind=small}