Birma – Wikipedia, wolna encyklopedia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, szukaj
Myanmar long form.svg
Pyidaunzu Thanmăda Myăma Nainngandaw
Republika Związku Mjanmy
Flaga Birmy
 Godło Birmy
Flaga Birmy Godło Birmy
Hymn: Gba Majay Bma
Położenie Birmy
Język urzędowy birmański
Stolica Naypyidaw
Ustrój polityczny republika prezydencka
Głowa państwa Prezydent Thein Sein
Szef rządu Prezydent Thein Sein
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe		 40. na świecie
678 500 km²
3,06%
Liczba ludności (2010)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia		 24. na świecie
53 414 374▲
78,7 osób/km²
PKB (2010)
 • całkowite 
 • na osobę
▲ 35,65 mld USD[1]
▲ 667 USD
PKB (PPP) (2010)
 • całkowite 
 • na osobę
▲ 60,07 mld USD[1]
1100 USD
Jednostka monetarna kiat (MMK)
Niepodległość od Wielkiej Brytanii
4 stycznia 1948
Strefa czasowa UTC +6:30
Kod ISO 3166 MM
Domena internetowa .mm
Kod samochodowy MYA
Kod telefoniczny +95
Mapa Birmy
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikicytaty Republika Związku Mjanmy w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Birma w Wikisłowniku

Birma[2] albo Mjanma[3] (także: Myanmar, Mianma; Republika Związku Mjanmy[4]) – państwo położone w Azji Południowo-Wschodniej nad Zatoką Bengalską i Morzem Andamańskim. Większe miastami są Rangun, Mandalaj i Basejn. Graniczy z Chinami, Tajlandią, Indiami, Laosem oraz Bangladeszem.

Spis treści

[edytuj] Nazwa

Junta wojskowa w 1989 r. przyjęła angielski zapis nazwy kraju „Myanmar” (Union of Myanmar) zamiast dotychczasowej formy „Burma” (Union of Burma), przy czym zmianie nie uległa nazwa birmańska „Myanma”. Ponieważ zmiana nazwy angielskiej nie została zaaprobowana przez żaden organ ustawodawczy Birmy, nowa forma nie jest uznawana przez część krajów. Zaakceptowała ją jednak ONZ. W Polsce Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych od 2002 zalecała używanie tradycyjnej nazwy „Birma” („Związek Birmański”), z zastrzeżeniem, że w tekstach oficjalnych powinno się używać nazwy „Związek Myanmar”, przyjętej przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych[5]. W 2011 r., po zmianie przez władze birmańskie długiej nazwy państwa, Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych ustaliła nową nazwę w postaci „Republika Związku Mjanmy”[6]. W tym samym czasie MSZ zaniechał stosowania nazwy „Związek Myanmar” przyjmując w zamian formę „Republika Związku Mianma”, przy jednoczesnym stosowaniu jako nazwy krótkiej podwójnej formy „Birma/Związek Mianma”[7]. Niemniej stanowisko MSZ nie do końca jest jasno sprecyzowane, gdyż równolegle stosowany jest także zapis „Birma/Myanmar” i „Republika Związku Myanmar”[8], dawny zapis „Myanmar” i „Związek Myanmar”[9] oraz zapis „Mjanma” i „Republika Związku Mjanmy”[10][11]. W 2012 r. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych ustaliła krótką nazwę państwa Mjanma z zastrzeżeniem, że nazwą wariantową pozostaje Birma[3][12]. Urząd Publikacji Unii Europejskiej zaleca natomiast stosowanie po polsku w tekstach unijnych podwójnej formy „Birma/Myanmar”, bez stosowania jakiejkolwiek nazwy długiej[13], pomimo to nazwy zalecane przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych zaczął stosować Parlament Europejski[14].

Polska wymowa nazwy „Myanmar” nie jest ustalona. W wymowie birmańskiej końcowego "r" się nie wymawia ([mjəmà]), w języku angielskim stosowane są różne wymowy odbiegające od wymowy birmańskiej[15]. Proponowane były różne spolszczenia mające oddawać przybliżoną wymowę birmańską (Mianma[16][17], Mjanma[17]) lub spolszczony zapis angielski (Mianmar, Mjanmar[17]). Słownik ortograficzny PWN-u zaleca odmienianie nazwy Myanmar (Myanmaru, Myanmarze)[18], co sugeruje wymowę z "r" na końcu. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych zaleciła stosowanie zapisu Mjanma, MSZ zaczęło zaś stosować także formę Mianma – obie bardziej zbliżone do wymowy birmańskiej od dotychczas stosowanej formy Myanmar.

[edytuj] Geografia

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Birmy.

Drugie, po Indonezji, największe państwo regionu Azji Południowo-Wschodniej. Położone na Półwyspie Indochińskim, nad Zatoką Bengalską i Morzem Andamańskim. Birma zajmuje powierzchnię 678,5 tys. km², a zamieszkuje ją 53,4 mln mieszkańców. Klimat zwrotnikowy, monsunowy wilgotny.

[edytuj] Historia

Najstarsze ślady obecności człowieka na terenie Birmy datowane są od ok. 400 000 p.n.e. – kultura anyathijska[19]. Na stanowiskach tej kultury odkryto sześć odmian pięściaków, przedstawiciele tej kultury żyli ze zbieractwa i polowania. Pierwsze bardziej zaawansowane kultury, datowane od 11 000 p.n.e., pozostawiły po sobie malowidła naskalne w jaskiniach w centralnej części Birmy – np. odkryte w 1969 w grocie Padolin w Taunggyi[19]. Rozwój osadnictwa w epokach brązu i żelaza przebiegał podobnie[20] jak w innych rejonach Azji południowo-wschodniej.

Pierwszymi zidentyfikowanymi mieszkańcami terenów dzisiejszej Birmy był – w Górnej Birmie – lud Pju, którego głównym miastem było Sri Kszetra z której zachowały się ruiny świątyń poświęconych Wisznu oraz stup buddyjskich. Pierwsze świadectwa dotyczące ludu Pju pochodzą z II wieku[21]. Lud Pju zaczął stosować system nawadniania z wykorzystaniem grobli spiętrzających wodę oraz uporządkowanym, wzorowany na indyjskim system urbanistyczny (np. budowa 12 bram). Złoty okres cywilizacji Pju rozpoczął się w IV wieku, upadek natomiast nastąpił w IX wieku.

W dolnej Birmie natomiast zamieszkiwali Monowie. Ludy te tworzyły miasta-państwa oraz niewielkie księstwa, które sąsiadowały z koloniami przybyszów z Indii, od których przejmowano kulturę hinduską. W pierwszej połowie I tysiąclecia n.e. w środkowej Birmie na lokalną potęgę wyrosło mońskie królestwo ze stolicą w Thaton. Jego ludność przyjęła buddyzm jako swoją religię.

Wódz Mranma, Anawratha, zjednoczył część ziem obecnej Birmy i założył królestwo Pagan, którym rządził od 1044 r. do 1077 r. Mongołowie pod przywództwem Kubilaj-chana podbili je w XIII wieku. Kolejne lata to okres rozbicia dzielnicowego i walki o lokalne przywództwo pomiędzy najsilniejszymi księstwami: Pegu, Arakanu, Taungu i Awa.

W XVIII kraj został ponownie zjednoczony. Pierwszym królem zjednoczonego państwa był Alangpaj (1752-1760), założyciel dynastii Kongbaung. Państwo stało się monarchią absolutystyczną nastawioną na ekspansję terytorialną. W 1766 r. po zwycięskiej wojnie z Syjamem do Birmy przyłączono nadmorską prowincję Tenasserim, w 1784 r. Arakan, a w 1816 r. Manipur.

Kupcy europejscy (Brytyjczycy, Holendrzy, Francuzi) pojawili się w Birmie już w XVII wieku.

W 1886 r. po trzech wojnach Wielka Brytania podporządkowała sobie Birmę, choć ostatnie ogniska oporu zlikwidowano dopiero w 1890 r. Birma stała się częścią Indii Brytyjskich.

Na początku XX w. założono Związek Buddyjskiej Młodzieży Męskiej (ang. Young Men's Buddhist Associations YMBA), wzorowany na YMCA, który stał się ruchem narodowym. W 1920 studenci na uniwersytecie w Rangunie rozpoczęli strajk przeciwko ustawie o uniwersytetach (University Act). Twierdzili, że będzie ona służyła tylko kolonialnej elicie. W 1930 r. lokalny protest przeciwko podatkom przekształcił się w pierwsze ogólnonarodowe powstanie przeciwko rządom brytyjskim. Brytyjczykom stłumienie jego zajęło dwa lata. W 1936 r. wybuchł kolejny strajk studencki na uniwersytecie w Rangunie, po tym jak wyrzucono Aung Sana i U Nu, przyszłego premiera.

W 1937 r. Birma została wydzielona z Indii Brytyjskich jako odrębna jednostka administracyjna z własnym zgromadzeniem i rządem.

W styczniu 1942 r. Japonia zaatakowała Birmę. Po trzech miesiącach Japończycy zajęli Birmę. Przekonali wtedy Ba Mawa, aby został szefem rządu, co nastąpiło w sierpniu tego samego roku. 27 lipca 1942 r. Japończycy powołali i wyszkolili Birmańską Armię Obronną, która później przekształciła się w Birmańską Armię Narodową (BNA) na której czele stanął Aung San. 1 sierpnia 1943 r. Birma została ogłoszona niepodległym państwem. Niepodległość ta była fikcyjna, gdyż wojska japońskie nadal stacjonowały w Birmie. Aung San założył wtedy tajną organizację Antyfaszystowska Liga Wolności Ludu do walki z Japończykami. 27 marca 1945 wybuchło powstanie przeciwko okupacji japońskiej. Birma uwolniła się spod okupacji. Następnie wyrażono zgodę na powrót Brytyjczyków, a Aung San został wicegubernatorem i ministrem obrony. 27 stycznia 1947 r. brytyjski premier Clement Attlee podpisał z Aung Sanem układ, na mocy którego Birma miała uzyskać niepodległość w ciągu następnego roku.

9 maja 1947 roku przeprowadzono wybory, które przyniosły sukces Lidze. Spowodowało to reakcję rywali Ligi, którymi były komunistyczne ugrupowania: Białych i Czerwonych Flag, a także mniejszości Karenów. W kraju narastała wojna domowa. 19 lipca 1947 roku zamordowano Aung Sana, mimo to doszło 25 września do uchwalenia konstytucji, a co najważniejsze do podpisania 17 października traktatu brytyjsko-birmańskiego, który uznał pełną niepodległość Birmy. Wkrótce uzgodniono, iż wojska brytyjskie wycofają się w najbliższej przyszłości. Jednak konflikt mniejszości nadal trwał.

4 stycznia 1948 r. Birma uzyskała niepodległość od Wielkiej Brytanii. Jej pierwszym prezydentem został Sao Shwe Taik, a premierem U Nu (właściwie Thakin Nu). U Nu w 1958 r. został wybrany na prezydenta. W przeciwieństwie do innych byłych kolonii brytyjskich Birma nie przystąpiła do Wspólnoty Narodów.

U Nu starał się opierać komunistom, jednak demokratyczne rządy skończyły się w 1962 r. kiedy generał Ne Win dokonał zamachu stanu. Rozpoczęła się dyktatura Birmańskiej Partii Socjalistycznej, która opierała się na ideologii komunistycznej. Władze krwawo rozprawiały się z wszelkimi przejawami buntu i spiskami. Birma na prawie 26 wiele lat została odizolowana od świata zewnętrznego, a prezydent U Nu został zmuszony do ucieczki za granicę. Dopiero w 1980 r. ogłoszono amnestię, dzięki której U Nu mógł wrócić do kraju. Nie polepszyło to jednak nastrojów politycznych, dlatego w 1981 r. gen. Ne Win podał się do dymisji i jego miejsce zastąpił gen. San Yu. Ne Win nie zniknął całkowicie z życia politycznego, ponieważ wciąż pozostał szefem Birmańskiej Partii Socjalistycznej.

W 1982 r. ogłoszono prawo o obywatelstwie, które dzieliło obywateli na trzy kategorie. W trzeciej, ostatniej kategorii, znalazły się liczne mniejszości narodowe m.in. Szanowie (8,5% ludności kraju) i Karenowie (6,2%), pozbawione dostępu do stanowisk publicznych, wciąż stawiające opór birmańskim władzom w Rangunie i domagające się równego traktowania i poszanowania swoich praw.

Partia Socjalistycznego Programu Birmy, ogłosiła plan zwany "birmańską drogą do socjalizmu". Polegał on m.in. na nacjonalizacji przemysłu, odcinaniu się od wpływów zagranicznych (zniechęcano turystów do przyjazdu do Birmy) i represjonowaniu mniejszości narodowych. Junta prześladowała także przeciwników politycznych. Realizacja planu nie wyszła gospodarce na dobre. Pogarszająca się sytuacja w kraju zmusiła władze do przeprowadzenia reform, które jednak realizowano bardzo nieudolnie. Doprowadziło to do wybuchu niezadowolenia i demonstracji ulicznych w 1988. Zostały one krwawo stłumione przez wojsko. Ne Win został odsunięty od władzy. Przeprowadzono referendum i zorganizowano wybory, zaczęła powstawać opozycja. Wszystko wskazywało na to, że Birma jest na dobrej drodze do demokracji. Niestety wojsko z niezadowoleniem patrzyło na zmiany i ostatecznie nie zgodziło się na „demokratyzację” kraju. Obecny reżim doszedł do władzy w wyniku zamachu stanu 18 września 1988 r.

W 1989 r. wojskowi zdecydowali się na przemianowanie państwa z Birmy na Myanmar, a nazwę jego stolicy z Rangunu na Yangon. Generałowie utworzyli Partię Rozwoju i Odbudowy (SLORC), która całkowicie zdominowała życie polityczne Birmy. Na czele junty od 1992 r. stoi gen. Than Shwe, który zastąpił zdymisjonowanego Khin Nyunta. Oficjalny tytuł gen. Than Shwe brzmi: "Przewodniczący Państwowej Rady Pokoju i Rozwoju Państwa".

W 1990 r. w Birmie odbyły się demokratyczne wybory, w których 82% głosów zdobyła opozycyjna i prodemokratyczna Narodowa Partia na Rzecz Demokracji (NLD) pod przywództwem Aung San Suu Kyi − laureatki Pokojowej Nagrody Nobla z 1991 r. Wynik tych wyborów nie został uznany przez rządzących Birmą generałów. Działacze opozycyjni zostali wtrąceni do więzień, a wszelkie stanowiska w państwie zostały obsadzone przez juntę.

Junta wydaje pismo propagandowe „Nowe Światło Myanmar”.

W 2003 r. junta ogłosiła siedmiopunktową "mapę drogową dla demokracji", którą jak twierdzi, ma zamiar zrealizować. Brak ram czasowych i potwierdzenia, że program będzie realizowany sprawia, iż kraje zachodnie i sąsiedzi Birmy są sceptyczne wobec niego.

7 listopada 2005 r. junta przeniosła rząd do nowo budowanej stolicy Naypyidaw leżącej ok. 30 km od miasta Pyinmana.

W 2007 r. w Rangunie doszło do manifestacji mnichów buddyjskich przeciwko rządom junty. Domagali się oni wprowadzenia w kraju obiecanej demokracji, poszanowania wolności religijnej oraz praw człowieka. Było to najpoważniejsze wystąpienie ludności od 1988 r. Skończyło się także podobnie jak to poprzednie. Birmańska władza ogłosiła, że aresztowano około 3 tys. osób, zajmujących się organizacją manifestacji, ale wiadomo, że nie obyło się także bez ofiar śmiertelnych. Dokładne liczby nie są znane, ponieważ zagraniczni dziennikarze zostali siłą zmuszeni do opuszczenia kraju.

Information icon.svg Osobny artykuł: Szafranowa rewolucja.

W maju 2008 r. nad południową częścią Birmy przeszedł cyklon Nargis, który spowodował śmierć ponad 130 tys. osób i pozbawił dachu nad głową ok. 1,5 miliona mieszkańców kraju.

W marcu 2011 roku parlament Birmy wybrał na prezydenta, uznawanego za umiarkowanego reformatora, Thein Sein. Jest on pierwszym cywilnym prezydentem od czasu dojścia junty do władzy.

W kwietniu 2011 odbyły się demokratyczne wybory, w wyniku których do aktywnej polityki powróciła Aung San Suu Kyi.

[edytuj] Ustrój polityczny

Dyktatura wojskowa. Junta wojskowa rządzi krajem, z niewielkimi przerwami, od 1962 r., kiedy to zamachu stanu dokonał generał Ne Win. W 1988 r. Ne Win zrezygnował z władzy, lecz ta nadal pozostała w rękach wojska (m.in. wskutek unieważnienia demokratycznych wyborów w 1990 r.). Od 1992 r. na czele państwa stoi generał Than Shwe noszący oficjalny tytuł "Przewodniczący Państwowej Rady Pokoju i Rozwoju Państwa".

Information icon.svg Osobny artykuł: przywódcy Birmy.

Święto narodowe: 4 stycznia – rocznica proklamowania niepodległości

[edytuj] Podział administracyjny

Podział administracyjny Birmy

Kraj pod względem administracyjnym dzieli się na 7 stanów i 7 prowincji. Prowincje utworzono na terenach zamieszkanych w większości przez Birmańczyków, stany natomiast na terenach zamieszkanych przez mniejszości narodowe. Poza nazwą stany i prowincje nie różnią się niczym pod względem administracyjnym (stany nie posiadają żadnej autonomii).

Stany Birmy:

Prowincje Birmy:

[edytuj] Demografia

Information icon.svg Osobny artykuł: Podział administracyjny Kościoła katolickiego w Birmie.
Information icon.svg Osobny artykuł: Świadkowie Jehowy w Birmie.
[22]

[edytuj] Kultura

Wiki letter w.svg Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

[edytuj] Gospodarka

Birma, kiedyś jeden z najzamożniejszych krajów Azji południowo-wschodniej, obecnie zalicza się do najbiedniejszych krajów świata. Głównym problemem birmańskiej gospodarki jest brak odpowiedniej infrastruktury. Tory kolejowe są w opłakanym stanie, nieremontowane od wielu dziesięcioleci. Poza dużymi miastami, brak jest dróg o utwardzonej nawierzchni. Częste są przerwy w dostawach prądu. Część przedsiębiorstw jest w całości własnością armii.

PKB na jednego mieszkańca w Birmie wyniósł w 2006 roku zaledwie 281 USD[23]. Struktura PKB kształtuje się następująco (2010 rok wg CIA – The World Factbook):

  • rolnictwo: 43,2%
  • przemysł: 20%
  • usługi: 36,8%

Eksportuje się głównie: rośliny strączkowe, drewno tekowe, ryż, kamienie szlachetne. Importuje się zaś: produkty żywnościowe, leki, maszyny i urządzenia techniczne, ropę naftową. Duże zagraniczne serwisy internetowe, np Gmail czy Yahoo! są w Birmie blokowane, podobnie jak wiele popularnych serwerów proxy.

[edytuj] Kalendarz

Zgodnie z tradycyjną astronomią, w Birmie tydzień ma 8 dni. Nie ma to jednak wpływu na kalendarz, gdyż ósmy dzień to środa wieczór zwany Yarhu. Jednak Yarhu nie jest uważany za istotny dzień w tygodniu i nie jest oznaczany w kalendarzu. Podział ten wynika ze względu na kształt buddyjskich pagód, w którym każdej z ośmiu stron jest przyporządkowany jeden dzień ośmiodniowego tygodnia. Dwie ze stron przypadają na środę. Jedna na poranek i popołudnie, a druga, właśnie Yarhu, na wieczór. Niedziela jest uznawana za pierwszy dzień tygodnia. Yarhu to piąty dzień[24].

[edytuj] Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ 1,0 1,1 CIA – The World Factbook (ang.). 2011-01-24. [dostęp 2011-02-06].
  2. ↑ Nazwy zmienione przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Zmiany wprowadzone na II, IV, V i VI posiedzeniu Komisji (20 grudnia 2002 roku, 20 lutego, 13 marca i 17 kwietnia 2002 roku)
  3. ↑ 3,0 3,1 Zmiany wprowadzone na 69. posiedzeniu Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych
  4. ↑ Nazwa ustalona w 2011 r. przez KSNG: http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/protokol_ksng/protokol_ksng-59_posiedzenie.pdf
  5. ↑ http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/nazwy_panstw_swiata.pdf
  6. ↑ Protokół z 59 posiedzenia Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych
  7. ↑ Birma/Związek Mianma
  8. ↑ Birma/Myanmar
  9. ↑ Polak za granicą – Myanmar
  10. ↑ Minister Radosław Sikorski z wizytą w Republice Związku Mjanmy i Królestwie Tajlandii
  11. ↑ Polska dla Mjanmy wzorem do naśladowania
  12. ↑ Sikorski pojechał do Birmy czy Mjanmy? Wielki bałagan z nazwami geograficznymi
  13. ↑ Wykaz krajów, terytoriów i walut Urzędu Publikacji Unii Europejskiej
  14. ↑ Projekt rezolucji Parlamentu Europejskiego w sprawie Republiki Związku Mjanmy
  15. ↑ How to Say: Myanmar
  16. ↑ Nazwy państw świata, ich stolic i mieszkańców, wyd. z 1997 r.
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 Jan Grzenia, Słownik nazw geograficznych z odmianą i wyrazami pochodnymi, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008
  18. ↑ Wielki słownik ortograficzny – lista haseł
  19. ↑ 19,0 19,1 Praca zbiorowa: Wielka Historia Świata – Cywilizacje Azji – Dolina Indusu – Indie – Kambodża. T. 5. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2005, s. 224. ISBN 83-7425-030-5. 
  20. ↑ Praca zbiorowa: Wielka Historia Świata – Cywilizacje Azji – Dolina Indusu – Indie – Kambodża. T. 5. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2005, s. 225-226. ISBN 83-7425-030-5. 
  21. ↑ Praca zbiorowa: Wielka Historia Świata – Cywilizacje Azji – Dolina Indusu – Indie – Kambodża. T. 5. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2005, s. 227. ISBN 83-7425-030-5. 
  22. ↑ [1]Dane statystyczne zaczerpnięto z książki Patricka Johnstona i Jasona Mandryka pt. "Operation World", oraz z innych źródeł.
  23. ↑ Social indicators Wydział Statystyczny ONZ
  24. ↑ 8-Days in a Week – Myanmar (Burma)