Ataman

Ataman (wataman, vataman, otaman) — 1. kozacki przywódca pełniący funkcje polityczne i wojskowe. 2. Także u kozaków dowódca wojskowy albo oddzielnego pododdziału, mający władzę wojskową lub administracyjno-wojskową. 3. przywódca niezależnego od władzy państwowej oddziału wojskowego albo grupy (niejednokrotnie zbójniczej)

Stanowisko to występowało w różnych stopniach i rodzajach władzy - oznaczało dowódcę całości wojsk (ataman koszowy), bądź tylko jednego oddziału. Atamanem określano także zarządców terytorialnych - np. kurzeni (batalionu). W Zaporoskich oddziałach kozaków byli atamani koszowi i kurzenni, w oddziałach Dońskich kozaków - wojskowi , polowi, marszowi - wybierani w oddziałach na czas oddzielnych wypraw. Po powstaniu Buławina 1707-1708 atamani Wojsk Dońskich byli wyznaczani przez rząd, a od 1723 otrzymywali nazwę atamana mianowanego. Od 1866 ataman taki otrzymywał prawa generał-gubernatora i dowódcy okręgu wojskowego. W innych formacjach kozaków tytuł atamana mianowanego nosili generałowie gubernatorzy terytorialni, na terenie których były dyslokowane wojska kozaków, albo dowódcy okręgów wojskowych którym te wojska były podporządkowane. Jednostki terytorialne kozaków Dońskich, Amurskich i Usuryjskich, a także oddziały kozaków podporządkowane innym rodzajom wojsk, okręgów wojskowych, stanice i wsi miały także wyznaczanego atamana. Od 1827 tytuł atamana posiadał następca tronu. Tytuł atamana był zlikwidowany po 1917 wraz z likwidacją stanu kozactwa, przywrócony honorowo po 1990.

[edytuj] Źródłosłów

Istnieje kilka sprzecznych wywodów dotyczących pochodzenia słowa ataman. W pierwszej, słowo to pochodzi z języka turecko-tatarskiego (Ata - ojciec). W innej wersji, słowo to pochodzi (tak jak polski hetman) od niemieckiego hauptmann oznaczającego dowódcę oddziału.

Zobacz w Wikiźródłach hasło Ataman w Encyklopedii staropolskiej

[edytuj] Bibliografia

• PWN Leksykon: Wojsko, wojna, broń, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, ISBN 83-01-13503-9